Budynek biurowy Bergenske w Gdyni – historia, architektura, lokalizacja

Budynek biurowy Bergenske to jeden z najbardziej rozpoznawalnych gmachów modernistycznej Gdyni, łączący funkcję biurową i mieszkalną w siedmiokondygnacyjnej bryle z żelbetu i piaskowca. Powstał w latach 1935–1937 jako siedziba norwesko‑polskiego towarzystwa żeglugowego, a dziś mieści Komendę Miejską Policji. Jeśli interesuje cię jego historia, architektura i wyjątkowa lokalizacja przy ul. Portowej 15, znajdziesz tu uporządkowane informacje w jednym miejscu.

Jak powstał budynek biurowy Bergenske?

Rok 1935 przyniósł początek budowy gmachu, który szybko stał się wizytówką rozwijającego się portu w Gdyni. Budynek biurowy Bergenske, nazywany też Domem Bergtransu, powstał dla norwesko‑polskiej firmy maklersko‑spedycyjnej związanej z żeglugą morską. Inwestorem było Towarzystwo Żeglugowe Bergtrans Sp. z o.o. w Gdańsku, w którym większościowy pakiet udziałów miał armator Det Bergenske Dampskibsselskab z Bergen, a jednym z udziałowców był Władysław Potocki. Taka struktura własności dobrze pokazuje, jak silnie Gdynia była wówczas powiązana z norweskim kapitałem morskim.

Projekt powierzono architektowi Wacławowi Tomaszewskiemu, który w latach 1936–1937 opracował nowoczesny gmach o 7 kondygnacjach. Dyrektorem Bergtransu był Lars Usterud Svendsen – jednocześnie konsul Norwegii – co nadawało inwestycji także wymiar dyplomatyczny. Budowę zakończono w 1937 rokuDworzec Morski czy budynek mieszkalno‑biurowy ZUS przy ul. 10 Lutego.

W latach 30. XX wieku siedziba firmy BERGENSKE przy ul. Portowej należała do najbardziej prestiżowych budynków biurowych w rozwijającym się porcie Gdyni.

Jaką rolę odgrywały firmy żeglugowe?

Powstanie gmachu przy ul. Portowej 15 dobrze wpisuje się w szerszy obraz rozwoju gdyńskiego portu. Spółka Bergtrans obsługiwała ruch statków i ładunków, a jej powiązanie z Det Bergenske Dampskibsselskab z norweskiego Bergen tworzyło bezpośredni kanał współpracy na linii Gdynia–Skandynawia. W budynku mieścił się też Związek Gdyńskich Ekspedytorów Portowych, co czyniło go ważnym adresem dla całej społeczności spedytorów. Na miejscu działała również redakcja dziennika „Kurier Bałtycki”, opisująca m.in. życie portu i miasta. W jednym gmachu skupiały się więc funkcje biznesowe, organizacyjne i medialne związane z gospodarką morską.

Jak zmieniały się funkcje budynku po 1939 roku?

Okres II wojny światowej całkowicie odmienił przeznaczenie obiektu. Gmach, który przed 1939 rokiem kojarzył się z żeglugą i handlem morskim, stał się siedzibą Prezydium Policji (Polizeipräsidium). Funkcja policyjna, nadana przez okupanta, na trwałe wpisała się w historię budynku, bo także po wojnie różne formacje mundurowe zajmowały tu kolejne kondygnacje. Po 1946 roku do domu Bergtransu wprowadziło się całe spektrum firm żeglugowych, które budowały w Polsce powojenną flotę. W tym samym czasie trwała stopniowa zmiana struktury własnościowej, prowadząca do przejęcia nieruchomości przez państwo.

Jakie instytucje żeglugowe działały po wojnie?

Krótko po wojnie adres ul. Portowa 15 stał się ważnym punktem na mapie polskiej żeglugi. W latach 1949–1950 w gmachu miały swoje biura: Gdynia-Ameryka Linie Żeglugowe S.A. (znane także jako Gdynia-America Shipping Lines Ltd.), Żegluga Polska Ltd. oraz Polsko-Brytyjskie Towarzystwo Okrętowe S.A., działające równolegle pod nazwą Polish-British Steamship Co. W 1949 roku funkcjonowała tu też Polska Zjednoczona Korporacja Bałtycka (United Baltic Corporation). Międzynarodowy charakter budynku podkreślała obecność Konsulatu Wielkiej Brytanii, który również korzystał z tej lokalizacji w latach 1949–1950. Tak skoncentrowane instytucje pokazują, że w powojennej dekadzie gmach Bergenske nadal był centrum żeglugi dalekomorskiej.

Jak budynek stał się siedzibą służb bezpieczeństwa?

Już w 1946 roku część pomieszczeń zajęła Komenda Miejska Milicji Obywatelskiej, formalnie funkcjonująca pod adresem ul. Portowa 13. Kilka lat później, w 1951 roku, w gmachu ulokowano Miejski Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, a następnie Komendę Miejską Milicji. Zmiana ta odzwierciedlała szerszy trend w miastach portowych, gdzie strategiczne budynki w centrum przejmowały służby państwowe. Od 1990 roku sukcesorem tych instytucji jest Komenda Miejska Policji, co utrwaliło współczesną nazwę – Budynek Komendy Miejskiej Policji. W ten sposób gmach, który powstał jako dom armatorski, w obecnym systemie pełni przede wszystkim funkcję policyjną.

Jaką rolę pełniło kino „Mimoza”?

Między 1956 a 1968 rokiem w budynku działało kino „Mimoza”. Z perspektywy historii kultury w Gdyni to ważny epizod: w gmachu zlokalizowanym pomiędzy portem a Śródmieściem można było obejrzeć najnowsze filmy i uczestniczyć w życiu towarzyskim miasta. Parter i niższe kondygnacje, które przed wojną miały charakter biurowo-usługowy, świetnie nadawały się do aranżacji sali kinowej z zapleczem. Dziś po tamtym epizodzie pozostały już jedynie opisy w publikacjach, takich jak „Nowe sekrety gdyńskich kamienic” Arkadiusza Brzęczka.

Jak wygląda architektura budynku Bergenske?

Gmach zaprojektowany przez Wacława Tomaszewskiego jest dobrym przykładem gdyńskiego modernizmu lat 30. XX wieku. Konstrukcję tworzy nowoczesny szkielet z żelbetu, co pozwoliło na swobodne kształtowanie rzutów pięter i duże przeszklenia w strefach biurowych. Elewacje obłożono płytami z żółtawego piaskowca, dzięki czemu budynek wyróżnia się ciepłą kolorystyką na tle sąsiednich kamienic tynkowanych na biało. Całość ma wyrazistą, wertykalną kompozycję, podkreśloną przez podziały okien i rytm lizen. Wysokość siedmiu kondygnacji sprawiła, że u progu wojny był to jeden z najwyższych domów biurowych w okolicy portu.

Autorzy opisują bryłę Bergenske jako jedno z najbardziej udanych połączeń funkcjonalizmu z elementami nowego monumentalizmu. Funkcjonalizm przejawia się w czytelnym układzie konstrukcyjnym i prostocie formy – bez zbędnej dekoracji. Nowy monumentalizm dodaje natomiast pewnej powagi: podkreśloną pionami fasadę, solidne materiały okładzinowe i wyrazisty narożnik, który akcentuje skrzyżowanie ulic. Po ostatnim remoncie elewacji przywrócono wygląd zbliżony do stanu z końca lat 30., co widać choćby w odtworzeniu pierwotnej kolorystyki piaskowca.

Bergenske uchodzi za jeden z najbardziej udanych przykładów mariażu funkcjonalizmu z nowym monumentalizmem w modernistycznej Gdyni.

Jak zaplanowano funkcje poszczególnych kondygnacji?

Od początku budynek miał charakter biurowo-mieszkalny. Parter i pierwsze piętro przeznaczono na powierzchnie biurowo-usługowe, w których mieściły się biura armatorskie, spedytorzy i instytucje związane z obsługą portu. Wyższe kondygnacje miały funkcję mieszkalną – lokowano tam mieszkania przeznaczone głównie dla pracowników firm żeglugowych i kadry kierowniczej. Taki układ był charakterystyczny dla Gdyni lat 30., gdzie wiele domów przy głównych ulicach łączyło handel, usługi i mieszkania w jednym budynku. Dziś część pierwotnej struktury funkcjonalnej przekształcono z myślą o potrzebach Policji, ale bryła wciąż czytelnie pokazuje dawne podziały.

Jak budynek funkcjonuje w krajobrazie modernistycznej Gdyni?

Współcześnie gmach widnieje w wielu opracowaniach o gdyńskiej architekturze, m.in. w Encyklopedii Gdyni oraz na trasie „MODERNIZM GDYNIA Szlak modernizmu”. Znalazł się też w wydanym przez berlińskie DOM Publishers „Przewodniku Architektonicznym po Gdyni”, gdzie para autorów – Justyna Borucka i Harald Gatermann – umieściła go wśród około 80 budowli prezentowanych w ramach 8 wycieczek po mieście. W tym samym przewodniku pojawiają się inne ikony: „transatlantyki” ZUS i BGK (Bankowiec), Dworzec Morski czy liczne kamienice przy ul. Świętojańskiej. Taki dobór obiektów pokazuje, że Bergenske jest traktowany na równi z najważniejszymi realizacjami modernizmu w Trójmieście.

Gdzie dokładnie leży Bergenske i dlaczego ta lokalizacja jest ważna?

Gmach stoi w Śródmieściu Gdyni, przy ul. Portowej 15, na narożniku z ulicą św. Wojciecha. Ulica Portowa – określana w latach 30. jako główna arteria łącząca Śródmieście (Plac Kaszubski) z nowoczesnym portem morskim – była naturalnym wyborem dla siedziby firmy żeglugowej. Inwestor świadomie ulokował tam swój dom biurowy, aby pracownicy mieli blisko zarówno do biur innych instytucji w centrum, jak i do nabrzeży. Według podanych danych geograficznych budynek leży na współrzędnych 54,523900 N oraz 18,543286 E, co ułatwia jego lokalizację na mapach i w systemach GIS.

Umiejscowienie przy wylocie na port sprawiło też, że gmach stał się jednym z elementów swoistej „bramy” między częścią miejską a portową. W spacerach architektonicznych po Gdyni – zarówno tych opisanych w przewodnikach, jak i organizowanych przez lokalne instytucje – często łączy się wizytę przy Bergenske z obejrzeniem Placu Kaszubskiego, budynku Urzędu Miasta przy al. Marszałka Piłsudskiego czy modernistycznych kamienic przy ul. Portowej i Świętojańskiej. Dla osób zainteresowanych architekturą modernistyczną to fragment miasta, który najlepiej pokazuje współistnienie portu, biznesu i mieszkalnictwa z lat 30.

Jak Bergenske wypada na tle innych modernistycznych obiektów Gdyni?

Przeglądając spis haseł kategorii „Architektura” w gdyńskich opracowaniach, widać, że budynek pojawia się obok tak znanych obiektów jak Bank Gospodarstwa Krajowego – budynek, Budynek biurowy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Biurowiec Polskarob, Dworzec Morski czy Sąd Rejonowy w Gdyni – budynek. Łącznie katalog ten obejmuje około 168 stron-haseł, z podziałem na 7 podkategorii, co dobrze pokazuje skalę modernistycznego dziedzictwa miasta. W tym gronie Bergenske zajmuje istotne miejsce jako jeden z nielicznych tak dobrze zachowanych domów armatorskich z lat 30.

Jak potoczyły się losy własności budynku?

Historia tego gmachu to nie tylko architektura i funkcje, ale też skomplikowane sprawy własnościowe. W 1954 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej wydało decyzję o wywłaszczeniu dotychczasowych właścicieli – norwesko‑polskiej spółki Bergtrans. W tym samym roku władze Norwegii zgłosiły roszczenie wobec rządu Polski dotyczące nacjonalizacji nieruchomości należących do norweskich podmiotów, co opisał m.in. Robert Andrzejczyk w publikacji „Dług reliefowy wobec Norwegii (1920–1955)”. Sprawa budynku przy ul. Portowej 15 stała się więc elementem szerszej dyskusji o rozliczeniach majątkowych między państwami po zmianie ustroju.

Od 2003 roku formalnie toczy się postępowanie w sprawie własności budynku, a spółka Bergtrans wystąpiła o unieważnienie decyzji o wywłaszczeniu. Temat wracał też w debacie publicznej – jego wątki pojawiły się choćby w sejmowym dokumencie „Zapytanie nr 2774 – tekst odpowiedzi” oraz w artykule „Gdyńscy policjanci mogą stracić siedzibę” na portalu trojmiasto.pl z 22 marca 2016 roku. Dla wielu mieszkańców Gdyni informacja o możliwej zmianie właściciela gmachu, w którym od dekad działa miejska komenda Policji, była zaskoczeniem.

Od 2003 roku trwa formalne postępowanie w sprawie własności dawnego Domu Bergtransu, wszczęte po wniosku o unieważnienie wywłaszczenia z 1954 roku.

Spór własnościowy nie zmienia faktu, że w roku 2026 budynek nadal pełni funkcje policyjne i pozostaje jednym z charakterystycznych punktów orientacyjnych na mapie Śródmieścia. Z punktu widzenia historii prawa pokazuje natomiast, jak decyzje nacjonalizacyjne z lat 50. XX wieku wpływają na status wielu nieruchomości nawet kilkadziesiąt lat później. W przypadku Bergenske dochodzi do tego jeszcze wątek norweski, który wyróżnia ten adres na tle innych budynków użyteczności publicznej w Gdyni.