Cerkiew św. Mikołaja w Gdańsku – historia, architektura, zwiedzanie

Cerkiew św. Mikołaja w Gdańsku łączy w jednym miejscu długą historię prawosławia nad Motławą, nietypową architekturę dawnego krematorium i bardzo żywe życie liturgiczne, w którym bierze udział nawet do 500 wiernych. To jedno z najbardziej wyrazistych miejsc wielokulturowego Gdańska, gdzie spotykają się tradycje polskie, ukraińskie i szerzej – wschodniochrześcijańskie. Jeśli chcesz zrozumieć, jak powstała ta wspólnota, jak wygląda świątynia i jak można ją zwiedzić, znajdziesz tu wszystkie najważniejsze informacje.

Jak zaczęła się historia prawosławia w Gdańsku?

Rok 1720 bywa wskazywany jako symboliczny początek stałej obecności prawosławnych w Gdańsku. Na polecenie cara Piotra I, który wtedy kilkakrotnie bywał nad Motławą, powstała pierwsza kaplica prawosławna 1720 w budynku rosyjskiej placówki dyplomatycznej przy Długich Ogrodach. Patronem został św. Mikołaj Cudotwórca, opiekun żeglarzy i podróżnych – zupełnie naturalny wybór dla portowego miasta.

Od początku wspólnota była silnie związana z rosyjską obecnością dyplomatyczną. W 1734 ruszył Konsulat Generalny Imperium Rosyjskiego w Gdańsku, a przy nim urządzono prowizoryczną kaplicę św. Mikołaja Cudotwórcy przy Konsulacie Generalnym, obsługującą załogi statków i niewielką rosyjską kolonię – w 1914 liczyła zaledwie 278 osób. W 1769 kaplicę przeniesiono do sąsiedniego budynku, a z biegiem lat zaczęła ona pełnić rolę swoistej „cerkwi domowej przy konsulacie rosyjskim”.

I wojna światowa gwałtownie zmieniła proporcje. Obóz jeniecki na Przeróbce (Tyrol), na terenie, gdzie Motława łączy się z Wisłą, skupił tysiące żołnierzy, w większości prawosławnych. Opiekę duszpasterską sprawowano w bardzo skromnych warunkach, a spis 704 zmarłych jeńców rosyjskich przechowywano potem w ołtarzu aż do 1945 roku. Na ich grobach na Zaspie, w Sopocie i na Cmentarzu Garnizonowym powstała kwatera prawosławna na Cmentarzu Garnizonowym, której pamięć do dziś niesie ważny ładunek historii.

Okres międzywojenny i wędrówka cerkwi po Gdańsku

Po 1918 parafia, podporządkowana arcybiskupowi Serafinowi w Berlinie, starała się scalać rozproszoną emigrację rosyjską. Tworzyła organizacje dobroczynne parafii, prowadziła szkołę przyparafialną 1933 dla 20–30 dzieci, rozwijała chór i opiekę nad grobami. Ten rozwój przerwał rok 1926 – władze II Wolnego Miasta Gdańska przekazały konsulat władzom bolszewickim, a kaplicę zamknięto.

Przez pewien czas liturgię sprawowano w kaplicy przy Heilige-Geist-Gasse 80 (ul. św. Ducha), udostępnionej przez parafię anglikańską w Gdańsku. Później, dzięki staraniom protojereja Aleksandra Szafranowskiego, wspólnota otrzymała budynek przy Töpfergasse / Garncarska 1/3 z wejściem od Elżbietańskiej 8. Po pożarze kamienicy świątynię odbudowano, a w 1935 pod opiekę Rady Parafialnej trafił odsłonięty w 1929 pomnik żołnierzy rosyjskich na Cmentarzu Garnizonowym, uzupełniony później przez mozaikową ikonę św. Jerzego na XIX‑wiecznym pomniku.

Powojenna odbudowa wspólnoty

Rok 1945 przyniósł zniszczenie ówczesnej cerkwi, ale jednocześnie włączenie Gdańska do Polski i napływ nowych wiernych. Do miasta przybyli repatrianci z Wileńszczyzny, uczestnicy Akcji „Wisła”, ludność z dawnych wschodnich województw, a później także młodzież akademicka. 3 czerwca 1945 powstała oficjalnie Polska Parafia Prawosławna w Gdańsku, a pierwsze nabożeństwa odbywały się w kościele ewangelickim w Sopocie.

W 1946 wspólnota otrzymała budynek przy ul. Sienkiewicza 8 we Wrzeszczu, gdzie urządzono nową świątynię. Kaplica, poświęcona 6 grudnia 1948 przez arcybiskupa Tymoteusza, znów została powierzona opiece św. Mikołaja Cudotwórcy. Proboszcz ks. Eugeniusz Naumow, a potem kolejni duchowni, krok po kroku organizowali struktury parafii, która w 1951 liczyła już około 1000 wiernych, a w 1968 około 2000 osób.

Jak niezwykła jest architektura cerkwi przy Traugutta?

Obecna Cerkiew św. Mikołaja w Gdańsku stoi przy ul. Traugutta 45, na stoku Szubienicznej Góry, w otoczeniu stadionu miejskiego, Parku Akademickiego, szpitala studenckiego i budynków Politechniki Gdańskiej. To dawna kaplica krematoryjna przy Traugutta 45 z 1914 roku, wzniesiona jako część miejskiego krematorium Towarzystwa „DieFlame”. Bryłę zaprojektowano w duchu neogotyku z neoromańskimi detalami, by wpisać ją w zachodnioeuropejską tradycję architektury cmentarnej.

W 1953 kompleks przekazano Prawosławnej Parafii św. Mikołaja w Gdańsku. Początkowo świątynia miała surowy, „cmentarny” charakter – dopiero kolejne dekady przyniosły gruntowną adaptację. W 1983 cały kompleks pokrematoryjny przy Traugutta przeszedł remont kapitalny. Na początku lat 90. piwnice z dawnymi urządzeniami krematoryjnymi wydzierżawiono prywatnej spółce, by środki przeznaczyć na dalszą przebudowę, obejmującą także budynki gospodarcze krematorium.

Od krematorium do cerkwi z cebulastymi kopułami

Remonty z lat 50., 80. i 90. XX wieku całkowicie zmieniły charakter obiektu. W 1994 wymieniono dachy – dachówka ustąpiła miejsca blachom falistym, co ułatwiło późniejszą modyfikację sylwety. W 1996 dodano charakterystyczne hełmy według projektu Henryka Pracza, dzięki czemu powstała cerkiew św. Mikołaja – świątynia obecna z kopułami cebulastymi, rozpoznawalnymi z daleka. Równolegle uzupełniono fasady o mozaiki z wizerunkiem patrona cerkwi.

Wnętrze od 2003 roku zdobią freski Marka Sieńkowskiego w części ołtarzowej, a prace nad dekoracją całej przestrzeni rozpoczął ks. Arkadiusz Zielepucha, tworząc rozbudowany program ikonograficzny. Ikonostas – centralny element prawosławnej świątyni – zamyka prezbiterium, oddzielając je od przestrzeni wiernych i wprowadzając typowy, „wschodni” rytm modlitwy.

Ślady dawnego cmentarza i otoczenie cerkwi

Do dziś o pierwotnej funkcji budynku przypomina zamurowana brama w ścianie wschodniej, która wychodzi na zachowaną dawną aleję cmentarną. Cały teren w latach 60. przekształcono w park – dzisiejszy Park Akademicki – co sprawia, że cerkiew stoi wśród zieleni, na obszarze dawnej nekropolii. Obok, w dawnej kostnicy z lat 1914–1945, przez długie lata działał zakład wyrobu trumien.

Świątynia przy Traugutta 45 jest rzadkim w Polsce przykładem przebudowy dawnego miejskiego krematorium na cerkiew, łączącym neogotycką bryłę z rusko‑bizantyjską dekoracją kopuł i ikon.

8 lutego 1996 Cerkiew św. Mikołaja w Gdańsku wpisano do Rejestru zabytków nieruchomych – województwo pomorskie pod numerem A‑1142. Akt ten, odnotowany także przez Narodowy Instytut Dziedzictwa w najnowszym rejestrze z 31 marca 2026, potwierdził jej rangę jako ważnego zabytku i świadka trudnej historii XX wieku.

Jak wygląda życie parafii i kalendarz liturgiczny?

Dzisiejsza Prawosławna Katedralna Parafia św. Mikołaja, należąca do Diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, obejmuje wiernych z całego Trójmiasta i okolicznych miejscowości. Od 1954 świątynia pełni funkcję konkatedry, a od 1995 roku działa przy niej również Parafia Prawosławna Wojskowa św. Jerzego Zwycięzcy, skierowana do środowiska wojskowego Gdańska.

Struktura parafii zmieniła się szczególnie po 2014 roku, a następnie po wybuchu wojny na Ukrainie. Obecnie około 95% wiernych uczestniczących w nabożeństwach to „osoby ze Wschodu”, wśród których przeważają Ukraińcy – wierni cerkwi gdańskiej. To właśnie ich obecność sprawiła, że rok liturgiczny nabrał wyjątkowego, „podwójnego” rytmu.

Dwa kalendarze – jak świętuje się Boże Narodzenie?

Cerkiew w Gdańsku od kilku dekad używa kalendarza neojuliańskiego, nazywanego też neobizantyjskim. System ten, przyjęty w 1922 roku, w praktyce pokrywa się do roku 2800 z kalendarzem gregoriańskim w zakresie świąt stałych, dlatego Boże Narodzenie wypada tu 25 grudnia, a 6 stycznia to wigilia Chrztu Pańskiego. Równolegle w świecie prawosławnym funkcjonuje kalendarz juliański, przesunięty dziś o 13 dni – stąd wigilia Bożego Narodzenia 6 stycznia u wiernych „starego stylu”.

W Gdańsku wykształciła się ciekawa praktyka duszpasterska. Dla wiernych mówiących po polsku stosuje się „nowy styl”, czyli święta 25–26 grudnia. Dla przybyszy ze Wschodu funkcjonuje równolegle „stary styl”, z obchodami 7–8 stycznia, często w języku cerkiewnosłowiańskim. Dzięki temu w jednej wspólnocie spotykają się dwie tradycje, a Boże Narodzenie niejako rozciąga się w czasie.

Między kalendarzem gregoriańskim a juliańskim jest obecnie różnica 13 dni, dlatego część wiernych świętuje Boże Narodzenie 25 grudnia, a część 7 stycznia.

Jakie nabożeństwa odbywają się w cerkwi?

Podstawą życia duchowego jest niedzielna liturgia o godzinie 10:00 – w typowych tygodniach roku zbiera się wtedy nawet 500 osób. W kalendarzu parafialnym regularnie pojawia się także Nabożeństwo Wieczorne o 17:00, sprawowane w wybrane dni tygodnia i soboty, oraz szczególne święta, takie jak Narodzenie św. Jana Chrzciciela, Świętych Apostołów Piotra i Pawła czy niedziele „po Pięćdziesiątnicy”.

Wierni gromadzą się też na nabożeństwach ku czci patrona świątyni – ważnym punktem jest akatyst ku czci św. Mikołaja, zwykle sprawowany wieczorem. Wspomnienie liturgiczne patrona wypada w dwóch terminach: 9/22 maja oraz 6/19 grudnia, co także odzwierciedla współistnienie dwóch stylów kalendarza.

Jak wygląda świąteczna tradycja wiernych?

Bożonarodzeniowa Wigilia u prawosławnych często obejmuje kutię, czyli pszenno‑makową potrawę symbolizującą życie i nadzieję. Liczba potraw (czy jest ich dwanaście), zwyczaj siania pod obrusem czy sposób łamania się prosforą zależy jednak od regionu i rodzinnego domu. Gdańska wspólnota skupia zarówno „rdzennych” mieszkańców Wybrzeża, jak i przybyszów z Podlasia, Lubelszczyzny, Grecji czy Gruzji, dlatego stoły wyglądają bardzo różnie.

Proboszcz ks. Dariusz Jóźwik podkreśla, że w domach wierni powinni pielęgnować własne tradycje – ważne, by wspólne nabożeństwa odbywały się w duchu zwyczajów Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. W cerkwi centrum zawsze stanowi Eucharystia, a nie folklor świąteczny.

Jak zwiedzić cerkiew św. Mikołaja?

Adres świątyni jest prosty: ul. Romualda Traugutta 45, Gdańsk‑Wrzeszcz. Do cerkwi można dojść pieszo z Politechniki Gdańskiej lub z okolic stadionu miejskiego, a także podjechać komunikacją miejską w rejon Parku Akademickiego. Otoczenie jest spokojne – to zielony teren dawnego cmentarza, obecnie wykorzystywany rekreacyjnie przez mieszkańców i studentów.

Najprostszym sposobem, by poznać wnętrze, jest udział w niedzielnej liturgii lub wieczornym nabożeństwie o godzinie 17:00. Parafia publikuje bieżący harmonogram nabożeństw i wydarzeń, a przy wybranych okazjach organizuje otwarte spotkania edukacyjne, jak choćby „spotkanie kultur” w ramach kursu przewodników beskidzkich, podczas którego można było wysłuchać opowieści o liturgii, ikonostasie i historii obiektu.

Co warto zobaczyć we wnętrzu?

Wchodząc do środka, od razu zwraca uwagę ikonostas i malarstwo ścienne. Freski wewnątrz świątyni – tworzone od początku XXI wieku – obejmują sceny biblijne i wizerunki świętych ważnych dla prawosławia na ziemiach polskich. W części ołtarzowej najbardziej rozbudowany cykl opracował Marek Sieńkowski, którego prace wyróżniają się klasycznym, ale czytelnym stylem.

Na zewnątrz warto obejść budynek dookoła. Od strony wschodniej widać wspomnianą zamurowaną bramę pod arkadami, a od południa – charakterystyczne kopuły cebulaste na hełmach projektu Henryka Pracza. Całość tworzy architektoniczną hybrydę: zachodnią bryłę dawnego krematorium i wschodnią dekorację cerkiewną.

Jak zachować się podczas wizyty?

Osoba wchodząca do prawosławnej świątyni często zadaje sobie pytanie, jak się zachować. Wystarczy kilka prostych zasad: skromny strój zasłaniający ramiona i kolana, wyciszony telefon oraz szacunek dla trwającej modlitwy. W czasie liturgii lepiej unikać fotografowania, zwłaszcza z lampą błyskową, chyba że gospodarze wyraźnie na to zezwolą.

Warto pamiętać, że Cerkiew św. Mikołaja w Gdańsku nie jest tylko zabytkiem czy atrakcją turystyczną, ale przede wszystkim żywą wspólnotą. Od niedzielnych nabożeństw po wieczorne akatysty – to miejsce, w którym historia Gdańska z Hanzy, czasów Wolnego Miasta, okresu PRL i współczesnych migracji spotyka się w jednej przestrzeni modlitwy.

Jak cerkiew św. Mikołaja wpisuje się w wielokulturowy Gdańsk?

Od czasów Hanzeatyckiego Związku Handlowego Gdańsk utrzymuje relacje z prawosławnym Wschodem. Kupcy z Nowogrodu i Pskowa, rosyjscy jeńcy z obozu na Przeróbce, emigranci po rewolucji, repatrianci powojenni, a dziś uchodźcy z Ukrainy – wszyscy oni zostawili tu własne ślady. Wspólnota prawosławna w Gdańsku, licząca już prawie 300 lat, jest jednym z filarów tej historii.

Dzisiejsza świątynia przy Traugutta 45, wpisana do rejestru zabytków pod numerem A‑1142, symbolicznie łączy zachodnią i wschodnią tradycję. Stoi na terenie dawnego cmentarza, zbudowana jako krematorium, przebudowana na cerkiew i otoczona budynkami uczelni technicznej. To miejsce, gdzie na co dzień spotykają się język polski, ukraiński i cerkiewnosłowiański, a święta obchodzi się według kalendarza neojuliańskiego i – dla części wiernych – kalendarza juliańskiego.

Cerkiew św. Mikołaja w Gdańsku jest jednym z najbardziej czytelnych znaków, że miasto nad Motławą pozostaje przestrzenią spotkania różnych tradycji chrześcijańskich i narodowych.

Dla mieszkańców i gości to nie tylko ciekawostka architektoniczna, lecz także miejsce, w którym bardzo konkretnie widać historię, demografię i duchowość współczesnego Gdańska – miasta, które od wieków żyje z otwartości na innych.