Cmentarz Garnizonowy w Gdańsku – historia, znane groby, dojazd

Cmentarz Garnizonowy w Gdańsku to niewielka, ale bardzo gęsto zapisana historia miasta, wojska i ofiar komunizmu na powierzchni zaledwie 2,19 ha. Znajdziesz tu kwatery żołnierzy pruskich, niemieckich, polskich, ofiar stalinizmu, a także znane groby gdańszczan i symboliczne pomniki wielu narodowości. Jeśli chcesz świadomie zwiedzić to miejsce, łatwiej odnaleźć konkretne kwatery i wygodnie dojechać – ten przewodnik poprowadzi Cię krok po kroku.

Gdzie leży Cmentarz Garnizonowy i jak dojechać?

Cmentarz znajduje się niemal w środku Gdańska, w dzielnicy Aniołki, u podnóża Góry Gradowej, przy ulicy gen. Henryka Dąbrowskiego 2. W dokumentach miejskich jako adres funkcjonuje także forma „Gdańsk‑Wrzeszcz, ul. Dąbrowskiego 2” – chodzi jednak o ten sam obiekt. Od strony zachodniej teren dochodzi do ul. gen. Antoniego Giełguda, co ma znaczenie, gdy szukasz wejść od strony Kwatery Kombatanckiej.

Dojazd komunikacją miejską jest prosty: z centrum Gdańska możesz podjechać tramwajem lub autobusem w kierunku Wrzeszcza i wysiąść w rejonie ul. Dąbrowskiego, a następnie dojść pieszo kilkaset metrów w górę. Samochód da się pozostawić na okolicznych ulicach, pamiętając, że to gęsta zabudowa śródmiejska. Położenie nekropolii dobrze oddają współrzędne 54,358280°N 18,636932°E, przydatne w nawigacji samochodowej lub w mapach w telefonie.

Za cmentarz formalnie odpowiada Zarząd Dróg i Zieleni w Gdańsku z siedzibą przy ul. Partyzantów 36. Sprawy bieżącej administracji i usług pogrzebowych prowadzi natomiast Przedsiębiorstwo Produkcyjno‑Usługowe „Zieleń” Sp. z o.o. z ul. Partyzantów 76 – te dwie instytucje obsługują dziś większość gdańskich nekropolii komunalnych. Z biurem cmentarza najlepiej skontaktujesz się pod numerem Telefon 609-690-739; informacje ogólne o zasadach funkcjonowania znajdziesz na stronie WWW ZDiZ Gdańsk.

Cmentarz Garnizonowy ma dziś status cmentarza komunalnego, ale ze względu na kwatery wojenne i wojskowe pełni równocześnie funkcję ważnego miejsca pamięci narodowej.

Jak powstawał Cmentarz Garnizonowy?

Dzisiejszy Cmentarz Garnizonowy w Gdańsku wyrósł z trzech dawnych nekropolii, które przez ponad sto lat rozbudowywano i łączono. Najstarszą częścią jest Cmentarz Wojskowy, zaznaczony na mapach już w 1822 roku, położony poza dawnymi bastionami miasta, na przedpolu Góry Gradowej. Władze Gdańska po wojnach napoleońskich bały się zarazy w obrębie umocnień, dlatego nowe miejsca pochówku sytuowano poza pasem fortecznym.

W drugiej połowie XIX wieku obok wojskowej części powstał Cmentarz Bożego Ciała / nowy cmentarz szpitalny, związany z ewangelickim kościołem szpitalnym Bożego Ciała – dziś w tym miejscu działa Parafia Polskokatolicka Bożego Ciała. Na przełomie XIX i XX wieku po zachodniej stronie dołączył jeszcze Cmentarz Gminy Wolnoreligijnej / Bezwyznaniowej, przeznaczony dla osób niezwiązanych z żadnym wyznaniem. Około 1905 roku dwa pierwsze cmentarze – wojskowy i Bożego Ciała – połączono w jedno założenie.

W czasie I wojny światowej nekropolia rozrosła się o nowe kwatery żołnierskie. Powstała m.in. Kwatera prawosławna, ważna dla rosyjskiej diaspory, oraz pola pochówków jeńców francuskich i rosyjskich. Po wojnie w tym rejonie pojawiły się także okazałe groby emigrantów rosyjskich, którzy uciekli przed rewolucją bolszewicką – wyróżniają się grubymi, dębowymi krzyżami i pomnikiem wystawionym przez diasporę rosyjską w Gdańsku dla żołnierzy Imperium Rosyjskiego.

Po 1945 roku, kiedy Gdańsk został włączony do Polski, całość funkcjonowała jako Cmentarz Komunalny nr 10. Do 1961 roku pochowano tu około 6 tysięcy osób, a w planach władz pojawił się nawet projekt przekształcenia terenu w park. Te założenia ostatecznie porzucono, a w 1984 roku obiekt został oficjalnie wpisany przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków województwa gdańskiego do Rejestru zabytków nieruchomych województwa gdańskiego (nr 1063 d. 907 z 28.08.1984).

Jak zmieniał się status cmentarza po 1945 roku?

Od zakończenia II wojny światowej do 1956 roku nekropolia działała jako otwarty cmentarz komunalny. Pojedyncze pochówki odbywały się jeszcze do 1959 roku – w tym czasie przybywało przede wszystkim grobów cywilnych gdańszczan, w tym wielu dzieci, oraz osób przybyłych z dawnych Kresów Wschodnich. Powojenne pochówki 1945–1959 pokazują dramat tamtych lat: liczne mogiły dziecięce i nagrobki ludzi zmarłych w młodym wieku mówią o trudnych warunkach sanitarnych, chorobach i niedożywieniu.

Zamknięcie cmentarza 1961 (8 kwietnia 1961 roku) wstrzymało tradycyjne pogrzeby na ponad trzy dekady. Dopiero Ponowne otwarcie 1995, poprzedzone pracami porządkowymi i renowacją budynków, przywróciło tu regularne chowanie zmarłych. Od 23 września 1995 do 28 stycznia 2009 roku pochowano kolejne 4086 osób – najczęściej w miejscach po opuszczonych grobach lub po ekshumacjach, co wynikało z ograniczonej powierzchni nekropolii.

Dziś cmentarz ma powierzchnię 2,19 ha, ponad 10 tysięcy pochówków oraz 33 kwatery plus kolumbarium. Teren formalnie pozostaje „otwarty”, ale nowe miejsca ziemne prawie się nie pojawiają. Aktualnie dopuszcza się przede wszystkim dochowania w istniejących grobach oraz pochówki urnowe w kwaterze od strony ul. Kolonia Jordana i w Kolumbarium 510 nisz.

W 2026 roku Cmentarz Garnizonowy stanowi jeden z najlepiej zachowanych, a równocześnie najmniejszych cmentarzy wielowyznaniowych i wojennych w całym Gdańsku.

Jakie kwatery wojenne i specjalne można tu zobaczyć?

Choć formalnie to nekropolia komunalna, charakter miejsca nadają przede wszystkim kwatery wojskowe, kombatanckie i związane z ofiarami totalitaryzmów. To one przyciągają historyków, pasjonatów dziejów miasta i uczestników uroczystości państwowych.

Kwatera Kombatancka

Kwatera Kombatancka powstała w 1995 roku w dolnej części cmentarza, od strony ul. Giełguda, jako Kwatera grzebalna Porozumienia NZK. Zarządza nią Porozumienie Niepodległościowych Związków Kombatanckich z siedzibą przy ul. Wały Piastowskie 24 w Gdańsku – to środowiska skupiające działaczy i żołnierzy polskich formacji niepodległościowych. W praktyce ta kwatera stała się miejscem pamięci o ofiarach komunizmu, w tym o żołnierzach podziemia antykomunistycznego.

Centralny punkt stanowi Pomnik w Kwaterze Kombatanckiej – częściowo oszlifowany głaz granitowy, do którego wmurowano ziemię z pól bitewnych. Na nim zobaczysz krzyż, orła Wojska Polskiego i Tablicę Bóg Honor Ojczyzna, a także tablicę z Cytatem Edwarda Słońskiego 1919 („Cześć wam zdziesiątkowanym w ciężkich bojach…”). W 1998 roku monument uzupełniono o Dwa głazy obrońców Polski i Gdańska, dedykowane poległym, których groby zaginęły lub nigdy nie istniały.

Kwatera Wojskowa Garnizonu Gdańsk

Tuż obok znajduje się Kwatera Wojskowa Garnizonu Gdańsk, również wydzielona w 1995 roku. Przeznaczono ją dla zawodowych żołnierzy z gdańskiego garnizonu – ich pochówki prowadzono intensywnie w latach 1995–2005. Sąsiadująca Kwatera 5/X współczesna wojskowa została już całkowicie zapełniona. Dysponentem obu pól jest Dowódca Garnizonu Gdańsk, co podkreśla wojskowy charakter części nekropolii i obecność wojska w miejskich uroczystościach.

Kwatera Wojenna Żołnierzy Niemieckich II WŚ

W historycznej kwaterze IX w latach 1999–2000 utworzono Kwaterę Wojenną Żołnierzy Niemieckich II WŚ, oficjalnie otwartą 21 sierpnia 2000 roku. Złożono tu szczątki 366 żołnierzy niemieckich ekshumowanych z pól bitewnych i cmentarzy polowych północnej Polski – m.in. z miejscowości takich jak Chwaszczyno, Czarna Woda, Gdynia-Chylonia, Gdynia-Wiczlino, Sopot, Gdańsk-Sobieszewo, Gdańsk-Wisłoujście, Kmiecin, Płociczno, Rębielcz. Cały proces, opisany zbiorczo jako Ekshumacje z północnej Polski, prowadziła Fundacja Pamięć Warszawa działająca na rzecz Niemieckiego Narodowego Związku Opieki nad Grobami Ofiar Wojennych w Kassel i przy współpracy Związku Mniejszości Niemieckiej w Gdańsku.

W centrum kwatery stoi Pomnik żołnierzy niemieckich 1939–1945 – granitowy blok z napisem po polsku i niemiecku Napis TU SPOCZYWAJĄ ŻOŁNIERZE NIEMIECCY. Na obrzeżu, od strony Pomnika Policjantów Gdańskich, ustawiono Głaz ku czci osób cywilnych niemieckich, upamiętniający mieszkańców pochowanych na zlikwidowanych po wojnie cmentarzach gdańskich.

Kwatera Żołnierzy Niemieckich I WŚ

W południowo‑wschodnim narożniku, od strony ulic Dąbrowskiego i Kolonia Jordana, zobaczysz Kwaterę Żołnierzy Niemieckich I WŚ, wywodzącą się jeszcze z czasów Wojny prusko-francuskiej 1870. Chowano tu żołnierzy pruskich, a później poległych i zmarłych od ran w latach 1914–1918, a także jeńców różnych narodowości. Szczególnym punktem jest Grób gen. Erdmanna von Belden 1856 z charakterystycznym żeliwnym krzyżem.

Po przejęciu opieki przez Fundację „Pamięć” uporządkowano układ mogił i wprowadzono Nowy wystrój kwatery niemieckiej I WŚ – dziś to zielone pole trawnikowe z grupami niskich, granitowych krzyży, wśród których pozostawiono kilka dawnych, indywidualnych nagrobków wyższych rangą oficerów pruskich.

Kwatera Muzułmańska i prawosławna

W górnej części nekropolii wydzielono Kwaterę Muzułmańską – pierwszy pochówek muzułmanina miał miejsce już w 1953 roku, gdy złożono tu ciało imama Ibrahima Smajkiewicza z Wilna. W pobliżu znajduje się także wspomniana część prawosławna, gdzie spoczywają rosyjscy uchodźcy i duchowni z okresu międzywojennego, a pomnik wystawiony przez tamtejszą diasporę uzupełnia obraz wielowyznaniowego charakteru cmentarza.

Jakie zabytki architektury i przyrody zobaczysz na cmentarzu?

Na stosunkowo małej przestrzeni spotykają się tu różne formy nagrobków – od surowych, wojennych krzyży po dekoracyjne pomniki rodzinne z przełomu XIX i XX wieku. Wpisanie całego założenia do Rejestru zabytków nieruchomych województwa gdańskiego wynika nie tylko z historii, ale także z unikalnej zabudowy cmentarnej i starodrzewu.

Kaplica, dom grabarza i kolumbarium

Najbardziej rozpoznawalną budowlą jest Neogotycka drewniana kaplica przedpogrzebowa z 1896 roku, stojąca od strony ul. Dąbrowskiego. W latach 1990–1992 przeszła kompleksową renowację – wymieniono uszkodzone elementy drewniane, odtworzono detale neogotyckie i przystosowano wnętrze do współczesnych funkcji. Obok znajduje się Dom grabarza neogotycki, zaprojektowany w podobnej stylistyce, co tworzy spójny zespół architektoniczny.

Najnowszym elementem jest Kolumbarium 510 nisz, zlokalizowane przy części przylegającej do ul. Kolonia Jordana. To odpowiedź miasta na brak wolnych miejsc ziemnych – urny lokuje się w betonowych ścianach nisz, co pozwala zachować zabytkowy charakter pozostałej, historycznej części cmentarza.

Drzewostan cmentarny

Spacer po Cmentarzu Garnizonowym to również kontakt z zabytkową zielenią. Drzewostan cmentarny tworzą pierwotnie sadzone aleje lipowe, wiązowe i jesionowe, które wyznaczają główne osie nekropolii. Między kwaterami zachowały się pojedyncze, stare okazy – m.in. wiązy i jesiony o zwisłych koronach – nadające miejscu kameralny, zacieniony charakter. Ten żywy element krajobrazu łączy dzisiejsze nagrobki z tymi sprzed ponad stu lat.

Pomniki żołnierzy różnych armii

Rozglądając się uważnie, natkniesz się na kilka wyjątkowych monumentów. Pomnik żołnierzy austriackich z wojny prusko‑austriackiej to stożek z czterech wbitych w ziemię luf armatnich na kamiennej podstawie – prosty, ale bardzo wymowny. Obok wyodrębniono nasyp z Pomnikiem żołnierzy pruskich i francuskich z wojny 1870–1871, w formie białego, marmurowego krzyża z ramionami zakończonymi trójlistnie.

W części rosyjskiej zwraca uwagę Pomnik żołnierzy rosyjskich I WŚ – samotna stela upamiętniająca poległych i zmarłych w niewoli. Całość uzupełniają pojedyncze, charakterystyczne nagrobki, na których odczytasz nazwiska w języku rosyjskim, niemieckim i polskim, a czasem także włoskim lub francuskim.

Jakie znane groby i miejsca pamięci warto odnaleźć?

Na Cmentarzu Garnizonowym spoczywają ofiary komunizmu, sportowcy, naukowcy, duchowni, artyści i osoby, które odegrały ważną rolę w historii Gdańska oraz Polski. Nie wszystkie miejsca są dobrze oznaczone – cmentarz wciąż nie ma rozbudowanego systemu drogowskazów – ale znajomość nazwisk ułatwia poszukiwania.

Ofiary terroru komunistycznego i Żołnierze Wyklęci

Szczególne miejsce zajmują groby osób straconych w Więzieniu Karno‑Śledczym w Gdańsku ul. Kurkowa. Według ustaleń Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu IPN chowano tu marynarzy i żołnierzy skazanych przez Sąd Marynarki Wojennej w Gdyni i Sąd Rejonowy w Gdańsku, m.in. Adam Dedio Adrian (porucznik marynarki, stracony 14 kwietnia 1947 roku). W późniejszych latach odkryto także anonimowe mogiły innych ofiar stalinizmu.

Najgłośniejszym wydarzeniem ostatnich lat był Danuta Siedzikówna Inka pogrzeb 2016 oraz Feliks Selmanowicz pogrzeb 2016. 28 sierpnia 2016 roku w Kwaterze Kombatanckiej odbył się ich państwowy pochówek – poprzedzony pracami zespołu ds. poszukiwań nieznanych miejsc pochówku IPN, który jesienią 2014 roku zidentyfikował ich szczątki. Od 2011 roku to właśnie Cmentarz Garnizonowy jest w Gdańsku głównym miejscem obchodów Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych Gdańsk.

Marynarze z krążownika „Magdeburg”

W górnej części nekropolii zachował się Grób 15 marynarzy z Magdeburga, poległych 26 sierpnia 1914 roku, gdy Krążownik Magdeburg wszedł na minę w rejonie Zatoki Ryskiej / Fińskiej. To jedno z nielicznych miejsc, które pozostało prawie bez zmian od czasów I wojny światowej. Ten właśnie grób stał się w 1939 roku pretekstem do wizyty niemieckiego pancernika SMS Schleswig-Holstein w porcie gdańskim – kilka dni później ten sam okręt rozpoczął ostrzał Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte.

Sportowcy, naukowcy, artyści i znani gdańszczanie

Spacerując alejkami, natkniesz się na groby wielu osób, o których czyta się w biogramach encyklopedycznych i wspomnieniach mieszkańców. Wśród nich są m.in.: Zofia Adamczewska‑Goncerzewicz (profesor neurochemii), bokser Brunon Bendig – medalista olimpijski, politolog Andrzej Chodubski, podróżniczka Kinga Choszcz, historyk Marian Mroczko, piłkarz Roman Rogocz – legenda Lechii Gdańsk, czy geograf Bogusław Rosa. W wielu publikacjach pojawia się także nazwisko Ewa Tusk, matka obecnego premiera Donalda Tuska – jej grób również znajduje się na tej nekropolii.

Są tu także groby twórców kultury, jak perkusista rockowy Jacek Lenartowicz czy kompozytor i organista Edwin Rymarz, oraz osób zasłużonych dla lokalnej oświaty, na przykład rektora PWSP Łukasza Dorosza. Dla części mieszkańców Gdańska ważny jest również nagrobek Andrzeja Sulewskiego, znanego jako „gdański pirat” – ulicznego artysty, który przez lata był nieformalnym symbolem turystycznego Głównego Miasta.

Łącznie na Cmentarzu Garnizonowym pochowano ponad 10 tysięcy osób – to ogromna „księga nazwisk”, w której można śledzić dzieje miasta od wojen napoleońskich aż po współczesność.

Miejsce pamięci ofiar komunizmu

Obraz cmentarza jako przestrzeni walki o pamięć dobrze opisuje publikacja Publikacja Cmentarz Garnizonowy w Gdańsku. Miejsce pamięci ofiar komunizmu, wydana w 2016 roku przez gdański oddział IPN oddział Gdańsk seria wydawnicza. Autorka, Anna Krüger, pokazuje, jak teren dawnych, często anonimowych pochówków z lat 40. i 50. XX wieku przekształcono w świadomie zaaranżowaną przestrzeń pamięci o ofiarach stalinizmu. To właśnie tu, wśród starych drzew i między kwaterami różnych armii, współczesne uroczystości państwowe spotykają się z cichą codzienną obecnością bliskich zmarłych.

Cmentarz Garnizonowy nie jest więc jedynie kolejną komunalną nekropolią na mapie Gdańska. To miejsce, w którym na kilkuset metrach kwadratowych stykają się groby z 1832 roku i urny chowane po 1995 roku, pomniki pruskich oficerów i tablice dedykowane Żołnierzom Wyklętym, a także nazwiska znanych gdańszczan i zupełnie anonimowych ofiar wojen oraz systemów politycznych.