Kamienica Zygmunta Peszkowskiego w Gdyni – historia, architektura

Kamienica Zygmunta Peszkowskiego przy Skwerze Kościuszki 14 to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych przykładów modernizmu w śródmieściu Gdyni. Jej historia łączy się z dynamiczną budową miasta portowego, awangardową architekturą i współczesną troską o dziedzictwo. Jeśli interesuje cię, jak powstał ten dom, czym wyróżnia się jego architektura funkcjonalistyczna i jaką rolę odgrywa dziś na Gdyńskim Szlaku Modernizmu, przeczytaj dalej.

Jak powstała kamienica Zygmunta Peszkowskiego?

W latach 1927–1929 Gdynia gwałtownie zmieniała się z rybackiej osady w portowe miasto. W tym samym czasie przy dzisiejszym Skwerze Kościuszki 14 wyrastała kamienica Zygmunta Peszkowskiego – jednego z dyrektorów Stoczni Gdańskiej. Inwestor kupił parcelę od Elżbiety Skwiercz, przedstawicielki kaszubskiego rodu związanego z tym miejscem już od początku XIX wieku, korzystając z nowej, prestiżowej lokalizacji blisko plaży i morza.

Projekt powierzono dwóm młodym architektom z Warszawy – Włodzimierzowi Janowi Prochasce i Stanisławowi Odyńcowi‑Dobrowolskiemu. Pierwszy z nich właśnie ukończył Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej w 1927 roku, drugi kończył wówczas studia. Prochaska szybko związał się z Wybrzeżem – jako Budowniczy Gdyni 1927–39, a później profesor Politechniki Gdańskiej i dziekan jej Wydziału Architektury, należał do grona osób, które ukształtowały modernistyczny charakter miasta.

Pierwotny projekt zakładał 3 kondygnacje z wyższym narożnikiem i lokalami handlowymi w parterze. W czerwcu 1928 roku Zygmunt Peszkowski wystąpił jednak o zgodę na podwyższenie całego domu o jedno piętro. Dodatkowy projekt opracował Prochaska, a w efekcie powstał 4‑piętrowy budynek z 5‑piętrowym narożnikiem – pierwsza wysoka kamienica przy przyszłym Skwerze Kościuszki. Szacunkowy koszt budowy w 1927 roku wynosił ok. 330 tys. zł, a po nadbudowie wzrósł o kolejne 78 tys. zł. Inwestycję kredytował Państwowy Fundusz Budowlany w Banku Gospodarstwa Krajowego, co dobrze pokazuje, jak ówczesne państwo wspierało rozwój nowego portu.

Rola SARP i środowiska architektów?

Prochaska i Odyniec‑Dobrowolski nie byli przypadkowymi projektantami z Warszawy. Obaj należeli do środowiska SARP – zrzeszenia architektów, które silnie wpływało na jakość nowej zabudowy Gdyni. Prochaska był m.in. członkiem SARP O. Gdynia, a później SARP O. Wybrzeże i rzeczoznawcą stowarzyszenia, Odyniec z kolei rozwijał karierę także poprzez wygrywane konkursy architektoniczne, np. na gmach Urzędu Celnego w Gdyni czy szpital wojskowy w Łodzi.

Wspólne projekty w Gdyni – kamienica Zygmunta Peszkowskiego i kamienica „Grażyna” przy Świętojańskiej – stały się ich wizytówką w dziedzinie modernizmu mieszkaniowego. To tu testowali rozwiązania narożnikowe, układ balkonów i „wolną fasadę”, które później pojawiały się w kolejnych realizacjach w śródmieściu.

Jak wygląda architektura kamienicy na Skwerze Kościuszki 14?

Kamienica Peszkowskiego uchodzi za jedną z pierwszych budowli w duchu wczesnego funkcjonalizmu w Gdyni. Zamiast dekoracyjnych gzymsów i mansardowych dachów zastosowano tu prostą, mocno rozczłonkowaną bryłę, płaski dach i wyrazisty rytm otworów okiennych. Od strony placu uwagę przyciąga podwyższony, uskokowy narożnik z balkonami w kształcie litery L, tworzącymi charakterystyczny pionowy pas.

Bryła budynku jest 4‑piętrowa, z 5‑kondygnacyjnym narożnikiem. Parter zaznaczono ciemniejszym tynkiem i wysuniętą płytą gzymsową – dawniej stanowił on wyraźny podium dla części mieszkalnej. Górą całość wieńczy płaska powierzchnia „tarasu na dachu”, zaakcentowana liniowym balustradowym zwieńczeniem. Pozostałe fragmenty dachu są lekko pochylone, lecz od ulicy tego nie widać, co wzmacnia modernistyczny efekt „pudełkowej” bryły.

Boczne skrzydła ożywiają płytkie ryzality i pasy okien wykrojonych w jasnej, gładko tynkowanej ścianie. Kolorystyka od początku odgrywała tu dużą rolę – projekt przewidywał kontrast między jasnymi płaszczyznami elewacji i nieco ciemniejszym narożnikiem z balkonami. Taki zabieg, opisywany szeroko choćby przez Marię Jolantę Sołtysik w książce „Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego”, wpisywał się w nowy sposób myślenia o mieście jako kompozycji brył i płaszczyzn, a nie zbiorze zdobionych fasad.

Czym wyróżniają się narożne balkony?

Narożne balkony w kształcie litery L to najbardziej rozpoznawalny motyw kamienicy. Wypełniają one cały uskok narożnika, tworząc rodzaj „wieży” zwróconej w stronę skweru i morza. Od strony urbanistycznej ich rola była podwójna: z jednej strony zapewniały mieszkalne „tarasy widokowe”, z drugiej – definiowały naroże szerokiego placu, stając się punktem orientacyjnym przy skrzyżowaniu z ulicą Żeromskiego.

Ten wzorzec rozwiązania narożnika – wysoka część z mocnym pionem balkonów – szybko podchwycili kolejni projektanci śródmieścia. Widać to choćby w innych kamienicach przy Skwerze Kościuszki i ulicy 10 Lutego, które dziś tworzą spójny obraz Gdyńskiego Szlaku Modernizmu. W dokumentach konserwatorskich kamienica przy Skwerze Kościuszki 14 bywa wskazywana jako jeden z modeli kompozycji narożnej w skali dzielnicy.

Kamienica Zygmunta Peszkowskiego to 4‑piętrowy budynek z 5‑piętrowym, uskokowym narożnikiem i balkonami w kształcie litery L, sytuowany w prestiżowej lokalizacji przy Skwerze Kościuszki 14 – dziś jeden z punktów Gdyńskiego Szlaku Modernizmu.

Jak zaprojektowano wnętrza i funkcje kamienicy?

Wnętrze domu Peszkowskiego od początku łączyło funkcje mieszkalne i usługowe. W parterze przewidziano lokale handlowo‑usługowe, wyżej – po dwa mieszkania na kondygnację, 6‑ i 4‑pokojowe. Jedno z nich zajmował sam Zygmunt Peszkowski. W układzie mieszkań zastosowano nowoczesne reguły projektowania „funkcjonalnego”, opisywane później w literaturze jako jedna z cech gdyńskiego modernizmu.

Główne pokoje – salon i jadalnię – powiązano składanymi drzwiami, co pozwalało tworzyć otwartą przestrzeń dzienną lub dzielić ją w razie potrzeby. Szerokie przedpokoje zapewniały wygodną komunikację, a obszerne łazienki i toalety oświetlano światłem dziennym doprowadzanym przez świetliki. Takie rozwiązanie, oparte na szybach świetlnych, rzadko stosowano w Gdyni końca lat 20., dlatego kamienica przy Skwerze Kościuszki 14 bywa uznawana za eksperyment z nowym standardem komfortu.

Od strony konstrukcyjnej zastosowano ceglane ściany nośne, ogniotrwałe stropy nad piwnicą i parterem oraz 3‑biegowe, betonowe schody z szeroką „duszą”, w której przewidziano miejsce na windy (ostatecznie ich nie zamontowano). Ten rezerwowy szyby windowe dobrze pokazują ambicje inwestora – budynek miał nadążać za rosnącymi wymaganiami mieszkańców nowoczesnego miasta portowego.

Jak zmieniały się funkcje parteru?

Parter kamienicy Peszkowskiego przez dekady był jednym z żywszych miejsc w centrum Gdyni. W okresie międzywojennym działała tu cukiernia i kawiarnia „Esplanada”, której lokal latem 1931 roku przebudowano (pod kierunkiem inż. Leona Mieczysława Mazalona) na kino „Bajka”. Sala na 158 miejsc szybko stała się nie tylko miejscem seansów filmowych – wynajmowało ją Towarzystwo Dramatyczno‑Muzyczne Pro‑Arte na spektakle teatralne.

Po II wojnie światowej parter przechodził kolejne metamorfozy. W latach 1947–1948 urządzono tu Bank Rybaków Morskich, w sierpniu 1950 roku jego dawne pomieszczenia przejęła Stacja Pogotowia Ratunkowego PCK, działająca tu do 1958 roku. W okresie PRL kamienica mieściła też oddział Banku Handlowego. Obecnie w parterze funkcjonuje oddział Banku Millennium oraz inne lokale usługowe, co zachowuje pierwotny, mieszkaniowo‑usługowy charakter obiektu.

Jaką rolę kamienica Peszkowskiego odgrywa w gdyńskim modernizmie?

Położenie domu Peszkowskiego – u zbiegu Skweru Kościuszki i ulicy Żeromskiego – sprawiło, że od początku współtworzył on reprezentacyjną oś miasta od dworca w stronę morza. Wraz z sąsiednią kamienicą Stanisława Pręczkowskiego przy Skwerze Kościuszki 10/12 i zespołem budynków przy ulicy 10 Lutego, tworzy on fragment krajobrazu, który trafił do większości publikacji o Gdyni: monografii „Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego” i „Sekrety gdyńskich kamienic” Arkadiusza Brzęczka.

Na współczesnym Gdyńskim Szlaku Modernizmu kamienica Peszkowskiego jest jednym z punktów „Trasy Dworzec – Molo Południowe”. Turyści idący od dworca przez ulicę 10 Lutego w stronę Mola Południowego mijają po drodze m.in. biurowiec ZUS, „Bankowiec” i pocztę główną, by na Skwerze Kościuszki zobaczyć parę modernistycznych kamienic – Peszkowskiego i Pręczkowskich. Na angielskojęzycznych materiałach szlaku budynek figuruje jako „Townhouse of Zygmunt Peszkowski” i jest opisany jako element Route 1.

Dom Peszkowskiego należy do zestawu obiektów, które uzasadniają starania o wpis modernistycznego Śródmieścia Gdyni na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – wraz z „Bankowcem”, biurowcem ZUS czy Domem Żeglarza Polskiego.

Jak kamienica jest dziś chroniona i remontowana?

Śródmieście Gdyni posiada status Pomnika Historii, a wiele modernistycznych budynków – w tym kamienica przy Skwerze Kościuszki 14 – figuruje w gminnej ewidencji zabytków oraz miejscowych planach jako obiekty o indywidualnej ochronie. Dzięki temu mogą korzystać z programu miejskich dotacji na prace konserwatorskie, prowadzonego przez miasto od 1999 roku.

W puli dotacji na 2025 rok budynek przy Skwerze Kościuszki 14 otrzymał wsparcie na remont balkonów narożnych i balkonów od strony ulicy Żeromskiego. Wyspecjalizowane ekipy prowadzą tu prace przy balustradach, płytach balkonowych i tynkach, pod nadzorem Miejskiego Konserwatora Zabytków w Gdyni. Ten sam system dotacyjny obejmuje także inne ikony modernizmu: „Bankowca” przy Świętojańskiej 32, kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa czy budynek „Polska YMCA” przy Żeromskiego 26.

Miasto przeznacza na ten program prawie milion złotych rocznie, a właściciele mogą liczyć na refundację od 30 do 75% kosztów w zależności od zakresu prac. Kamienica Peszkowskiego korzysta z tego mechanizmu głównie przy zabiegach związanych z elewacją i detalem – narożne balkony są wizytówką obiektu, więc ich stan techniczny i wygląd bezpośrednio wpływają na odbiór całego Skweru Kościuszki.

Jak kamienica funkcjonuje w życiu miasta i turystyce?

Skwer Kościuszki pozostaje jednym z najruchliwszych miejsc Gdyni, a kamienica Peszkowskiego – choć na co dzień bywa tłem dla spacerów – w ostatnich latach coraz częściej staje się bohaterką miejskich wydarzeń. Pod jej gzymsami i w bramie startują foto‑spacery organizowane przez Agencję Rozwoju Gdyni w ramach Gdyńskiego Szlaku Modernizmu. To właśnie tu w lutym 2024 roku, mimo deszczowej aury, kilkudziesięciu pasjonatów fotografii architektury czekało na początek pleneru, by dokumentować wnętrza klatek schodowych, mieszkań i modernistyczne detale.

Wnętrza prywatnych lokali w kamienicy przy Skwerze Kościuszki 14 nie są na co dzień dostępne, ale mieszkańcy coraz częściej otwierają je na czas takich wydarzeń. Dzięki temu można zobaczyć z bliska m.in. zachowane betonowe schody z szeroką duszą czy fragmenty oryginalnych wykończeń. Fotografie z tych spacerów trafiają później do miejskich galerii i publikacji, wzmacniając świadomość, że „zwykły blok z bankiem w parterze” jest w rzeczywistości jednym z fundamentów gdyńskiej tożsamości.

Dlaczego to miejsce przyciąga miłośników modernizmu?

Gdynia bywa opisywana jako „miasto z morza i marzeń” – określenie spopularyzowane przez Sławomira Kitowskiego w albumie o tym tytule. Kamienica Peszkowskiego idealnie wpisuje się w ten obraz. Z jednej strony jest efektem ambicji prywatnego inwestora związanego ze Stocznią Gdańską, z drugiej – świadectwem konsekwentnego wprowadzania modernizmu międzywojennego do polskiej rzeczywistości. Łączy w sobie codzienność mieszkańców i wielką historię budowy portowego miasta po 1920 roku, gdy Polska otrzymała 140 km zaniedbanego wybrzeża i musiała stworzyć własne „okno na świat”.

Nic dziwnego, że w przewodnikach, na stronie modernizmgdyni.pl czy w książkach takich jak „Sekrety gdyńskich kamienic” budynek przy Skwerze Kościuszki 14 pojawia się obok „Bankowca”, Domu Żeglarza Polskiego i Dworca Morskiego. Te kilka adresów wystarcza, by zrozumieć, dlaczego w 2026 roku – tuż przed setną rocznicą nadania Gdyni praw miejskich – miasto intensywnie zabiega o wpisanie swojego modernistycznego centrum na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Jak rozpoznać kamienicę Peszkowskiego podczas spaceru?

Jeśli stoisz na Skwerze Kościuszki twarzą w stronę morza, kamienicę Zygmunta Peszkowskiego znajdziesz po prawej stronie, pod numerem 14. To narożny budynek o prostej, modernistycznej bryle, z wyższą częścią wysuniętą w stronę placu. Spośród sąsiadów wyróżniają go balkony w kształcie litery L, układające się w pionowy pas na 5‑piętrowym narożniku oraz wyraźnie wydzielony, ciemniejszy parter z lokalami usługowymi.

Przy krótkim spacerze modernistycznym przez centrum można zestawić go z sąsiednią kamienicą Pręczkowskich, która wprowadza do Gdyni bardziej „okrętową” stylistykę. To porównanie dobrze pokazuje różne odcienie modernizmu – od wyrazistego funkcjonalizmu Peszkowskiego po bardziej zaokrąglone formy stylu okrętowego. W obu przypadkach mamy do czynienia z architekturą, która – mimo upływu niemal stu lat – wciąż decyduje o charakterze gdyńskiego Śródmieścia.