Prawosławna parafia św. Mikołaja w Gdańsku – historia, nabożeństwa, kontakt

Prawosławna parafia św. Mikołaja w Gdańsku to dziś żywa wspólnota skupiona wokół zabytkowej cerkwi przy ulicy Traugutta 45, z regularnymi nabożeństwami i stałą opieką duszpasterską. Jeżeli szukasz miejsca modlitwy, spowiedzi czy po prostu spokojnej obecności wśród prawosławnych wiernych na Pomorzu, właśnie tutaj je znajdziesz – wraz z kontaktem do duchowieństwa i jasnym harmonogramem nabożeństw. W tym tekście poznasz krótką historię parafii, rytm życia liturgicznego oraz najważniejsze informacje organizacyjne.

Jak powstała Prawosławna Parafia św. Mikołaja w Gdańsku?

Początki dzisiejszej wspólnoty sięgają pierwszej połowy XVIII wieku i są związane z rosyjską obecnością handlową oraz polityczną nad Motławą. W czasach Hanzeatyckiego Związku Handlowego kupcy z Wielkiego Nowogrodu i Pskowa regularnie przybywali do Gdańska, ale przez długi czas nie mieli własnej świątyni ani stałego duszpasterza. Sytuacja zmieniła się dopiero w latach wizyt cara Piotra I, gdy w 1720 roku z jego polecenia powstała pierwsza prawosławna kaplica 1720 przy placówce dyplomatycznej Cesarstwa Rosyjskiego.

Kaplica ta, dedykowana Świętemu Mikołajowi Cudotwórcy, miała charakter „domowy” i obsługiwała głównie załogi rosyjskich okrętów wojennych stacjonujących w Gdańsku w czasie wojny północnej. Z biegiem lat stała się miejscem spotkań niewielkiej, ale zwartej kolonii rosyjskiej. W XIX i na początku XX wieku świątynia była kilkukrotnie przenoszona – z pałacu konsulatu przy Długich Ogrodach do sąsiedniego budynku, a później do kamienic w centrum miasta, m.in. do Domu Angielskiego Św. Ducha 80 oraz domu przy ulicy Garncarskiej 1/3.

Ważnym momentem był rok 1922, kiedy formalnie powołano Prawosławną Parafię św. Mikołaja w Gdańsku. Początkowo znajdowała się ona w jurysdykcji Zachodnioeuropejskiego Egzarchatu Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, a duchowni – tacy jak ks. Müller czy później ks. Aleksander Szafranowski – starali się nie tylko prowadzić nabożeństwa, ale też integrować rozbitą politycznie emigrację rosyjską. Powstały wtedy kasy pogrzebowe, organizacje dobroczynne i szkoła przyparafialna dla 20–30 dzieci.

Jak zmieniało się życie parafii po II wojnie światowej?

Rok 1945 przyniósł całkowitą zmianę struktury narodowościowej i wyznaniowej nad Bałtykiem. Dotychczasowa cerkiew przy ulicy Garncarskiej została zniszczona w czasie walk o miasto, a wielu dawnych parafian wyjechało w głąb Niemiec. Na ich miejsce do Gdańska przybywali repatrianci z Wileńszczyzny, uczestnicy Akcji Wisła, a także osoby z przeludnionych terenów wschodnich Polski. To właśnie oni stali się trzonem odradzającej się parafii.

3 czerwca 1945 roku oficjalnie erygowano Polską Parafię Prawosławną w Gdańsku z czasową siedzibą w Sopocie, przy kościele ewangelickim przy ul. Kościuszki 33a. Nabożeństwa sprawował wówczas ks. Eugeniusz Naumow, duszpasterz całego Trójmiasta. Już rok później, w 1946, udało się pozyskać budynek przy ul. Sienkiewicza 8 w Gdańsku‑Wrzeszczu, gdzie powstała cerkiew domowa – intensywnie użytkowana aż do końca lat 40.

6 grudnia 1948 roku, w dzień liturgicznego wspomnienia św. Mikołaja według kalendarza juliańskiego, świątynię przy ul. Sienkiewicza uroczyście poświęcił arcybiskup Tymoteusz (Szretter), co wielu wiernych do dziś wspomina jako symboliczny start nowego etapu w dziejach gdańskiego prawosławia.

Kolejny przełom nastąpił w 1954 roku, gdy parafia otrzymała obiekt przy ul. Romualda Traugutta 45 – dawne krematorium Towarzystwa Die Flame zbudowane w 1914 roku jako poniemiecka kaplica cmentarna. To właśnie ten zespół budynków stał się obecnym centrum parafialnym. Z czasem dołączono do niego zabudowania gospodarcze, wcześniej użytkowane przez Okręgowe Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji, a cały kompleks poddano kapitalnym remontom w latach 80.

Jak wygląda dziś cerkiew św. Mikołaja w Gdańsku?

Dzisiejsza Cerkiew św. Mikołaja w Gdańsku to wyjątkowa budowla, w której czytelna jest zarówno historia miasta, jak i rozwój gdańskiego prawosławia. Obiekt, położony na stoku Szubienicznej Góry w dzielnicy Wrzeszcz Górny, sąsiaduje ze stadionem miejskim, budynkami Politechniki Gdańskiej i Parkiem Akademickim powstałym na terenie dawnych cmentarzy. Adres cerkwi to ul. Romualda Traugutta 45, a dokładne położenie wyznaczają współrzędne 54,22°09,5″N oraz 18,37°18,4″E.

Pierwotnie zaprojektowany jako krematorium, budynek otrzymał formy nawiązujące do neogotyku i neoromanizmu, charakterystyczne dla miejskiej architektury początku XX wieku. W latach 90. XX wieku, dzięki m.in. projektowi Henryka Pracza, zmieniono dachy, a na szczytach pojawiły się charakterystyczne kopuły cebulaste cerkwi, które nadały całości wyraźnie prawosławną sylwetkę. Równolegle, od 2003 roku, część ołtarzowa i wnętrze są sukcesywnie pokrywane freskami autorstwa Marka Sieńkowskiego.

Cerkiew pod wezwaniem św. Mikołaja, wzniesiona na bazie dawnego krematorium, została wpisana do Rejestru zabytków nr A‑1142 decyzją z 8 lutego 1996 roku, co potwierdza jej wartość historyczną i architektoniczną w skali całego województwa pomorskiego.

Wschodnia ściana świątyni kryje dziś zamurowaną bramę, która niegdyś prowadziła na dawną aleję cmentarną. Ten ślad przeszłości dobrze pokazuje ciągłość miejsca – od przestrzeni żałoby, przez okres sporów wokół kremacji, po współczesną funkcję duchowego centrum dla około 1000 wiernych (2018). Świątynia pełni obecnie podwójną rolę: jest zarówno cerkwią parafialną, jak i Konkatedrą św. Mikołaja diecezji białostocko‑gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Jak wygląda harmonogram nabożeństw w 2026 roku?

Rytm modlitewnego życia wspólnoty wyznaczają przede wszystkim Boskie Liturgie niedzielne i świąteczne, nabożeństwa wieczorne oraz cykliczne akatysty. W lipcu 2026 roku w ogłoszeniach parafialnych znalazły się między innymi takie wydarzenia liturgiczne:

• Nabożeństwo Wieczorne o godz. 17:00 w wybrane dni tygodnia (m.in. 4, 11, 18 oraz 25 lipca),
• Boska Liturgia św. Jana Chryzostoma w niedziele: Niedziela V po Pięćdziesiątnicy, Niedziela VI po Pięćdziesiątnicy, Niedziela VII po Pięćdziesiątnicy i Niedziela VIII po Pięćdziesiątnicy, zwykle o godz. 10:00,
• świąteczna Liturgia z okazji Narodzenia św. Jana Chrzciciela o godz. 9:00,
• Akatyst ku czci św. Mikołaja o godz. 17:00 – w połowie miesiąca.

Warto zaznaczyć, że w parafii stopniowo rozwija się praktyka modlitwy w języku polskim – od września 2015 roku Święte Liturgie po polsku są sprawowane w czwartą niedzielę miesiąca. Pozwala to osobom słabiej znającym cerkiewnosłowiański łatwiej włączyć się w teksty modlitw i śpiewy. Stałym elementem roku cerkiewnego są też dwie wielkie uroczystości, poświęcone patronowi: 9/22 maja (przeniesienie relikwii do Bari) i 6/19 grudnia (dzień św. Mikołaja biskupa Miry Licyjskiej).

Główne uroczystości parafialne obchodzone 9/22 maja i 6/19 grudnia gromadzą w cerkwi nie tylko stałych parafian, ale też wielu wiernych z całego Trójmiasta, dla których św. Mikołaj pozostaje szczególnym orędownikiem w podróżach, pracy na morzu i w rodzinnych trudnościach.

Jak wygląda typowy tydzień nabożeństw?

Porządek tygodniowy obejmuje regularne modlitwy wieczorne, przygotowujące do niedzielnej Eucharystii. W praktyce oznacza to, że w wybrane dni robocze wierni gromadzą się o godzinie 17:00 na Nabożeństwie Wieczornym, a w niedziele – na Boskiej Liturgii rano (zazwyczaj o 10:00). W święta większej rangi, jak Narodzenie św. Jana Chrzciciela, liturgie rozpoczynają się wcześniej, około godziny 9:00, aby umożliwić spokojne uczestnictwo także osobom pracującym lub dojeżdżającym spoza miasta.

Jakie znaczenie mają nabożeństwa akatystowe?

Akatyst ku czci patrona parafii to szczególna forma modlitwy śpiewanej, podczas której wierni zwracają się do Świętego Mikołaja Cudotwórcy z prośbami, dziękczynieniem i uwielbieniem. W lipcu 2026 roku akatyst był celebrowany o 17:00, między innymi w sobotę po Niedzieli VI po Pięćdziesiątnicy. Tego typu nabożeństwa umacniają osobistą więź parafian z patronem oraz przypominają jego życiorys – od posługi biskupiej po cuda przypisywane jego wstawiennictwu.

Jak skontaktować się z parafią św. Mikołaja?

Formalne dane wspólnoty są dziś dobrze określone w strukturach Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Prawosławna Parafia św. Mikołaja w Gdańsku, powołana w 1922 roku, należy do dekanatu Gdańsk w diecezji białostocko‑gdańskiej. Na jej terenie działa jedna świątynia – cerkiew przy ul. Romualda Traugutta 45, pełniąca jednocześnie funkcję konkatedry oraz kościoła garnizonowego dla Prawosławnej Parafii Wojskowej św. Jerzego Zwycięzcy.

Proboszczem wspólnoty jest obecnie ks. mitrat Dariusz Jóźwik, duchowny z tytułem magistra teologii, który prowadzi parafię nieprzerwanie od 2011 roku. W pracy duszpasterskiej wspiera go drugi kapłan – ks. Daniel Popowicz – zaangażowany m.in. w posługę wobec młodzieży i nowo przybyłych rodzin. W strukturze parafii funkcjonuje też Rada Parafialna, chóry oraz grupy odpowiedzialne za opiekę nad cerkwią i kwaterą prawosławną na Cmentarzu Garnizonowym w Gdańsku.

Jak wygląda duszpasterstwo w Trójmieście?

Parafia obejmuje dziś swoją opieką prawosławnych mieszkańców nie tylko Gdańska, ale całego Trójmiasta i okolicznych miejscowości. Wierni pochodzą zarówno z rodzin związanych z Wybrzeżem od pokoleń, jak i z fal powojennych przesiedleń – od repatriantów z Wileńszczyzny, przez osoby dotknięte Akcją Wisła, po współczesnych migrantów zarobkowych z różnych krajów. To sprawia, że w cerkwi słychać różne języki, a wspólna modlitwa staje się naturalnym miejscem spotkania kultur i tradycji.

W ostatnich latach nabożeństwa parafialne często gromadzą wiernych także podczas ważnych świąt diecezjalnych. Przykładem mogą być uroczystości z 18 maja, gdy w piątą niedzielę po Paschy parafia obchodziła liturgiczne wspomnienie przeniesienia relikwii św. Mikołaja. Boskiej Liturgii przewodniczył wtedy biskup supraski Andrzej, a w koncelebrze uczestniczyli m.in. ks. mitrat Witalis Leończuk i proboszcz gdańskiej wspólnoty.

Jakie są najważniejsze dane parafii?

Podstawowe informacje o wspólnocie można zebrać w krótkim zestawieniu:

Jaką rolę pełni św. Mikołaj w parafii gdańskiej?

Święty Mikołaj Cudotwórca jest obecny w historii gdańskiego prawosławia praktycznie od samego początku – jako patron pierwszej kaplicy przy konsulacie rosyjskim i jako orędownik żeglarzy oraz ludzi morza. Wspólnota nad Motławą widzi w nim również „patrona pojednania”, co dobrze współgra z dziejami miasta, w którym spotykały się różne narody i tradycje chrześcijańskie. Nabożeństwa akatystowe, procesje i uroczystości w dniach 9/22 maja oraz 6/19 grudnia podkreślają tę duchową więź.

Ikonografia świętego jest silnie obecna w samej świątyni – zarówno w postaci wizerunku na ikonostasie, jak i mozaik na zewnętrznych ścianach cerkwi. Postać biskupa Miry pojawia się także w lokalnej pamięci historycznej: parafia ufundowała mozaikę św. Jerzego na XIX‑wiecznym pomniku rosyjskich żołnierzy, a w kwaterze prawosławnej na Cmentarzu Garnizonowym zachowały się inskrypcje przywołujące ofiary wojen i obozów jenieckich, w tym 704 żołnierzy rosyjskich zmarłych w obozie na Przeróbce (Tyrol).

Liturgiczna pamięć o św. Mikołaju łączy więc w Gdańsku kilka wymiarów: codzienną modlitwę parafian, pamięć o zmarłych i historię miasta, które od wieków pozostaje otwarte na przybyszów znad Wisły, z głębi Polski i z całego świata.