Biały Dwór (Gdańsk) – historia, lokalizacja, ciekawostki

Biały Dwór to dziś część Gdańska na Przymorzu Wielkim, której nazwa sięga dużego XIX‑wiecznego majątku ziemskiego na dawnej wsi Zaspa. Ten dawny dwór Weißhof był największym gospodarstwem Zaspy, a jego historia łączy się z rozwojem miasta, wojną i współczesnymi sporami o nazwy ulic. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, gdzie dokładnie leży Biały Dwór, skąd wzięła się ta nazwa i dlaczego w 2025 roku znów trafiła na pierwsze strony lokalnych mediów, przeczytaj dalszą część artykułu.

Skąd wzięła się nazwa Biały Dwór?

Nazwa Biały Dwór (Weißhof) pojawiła się w źródłach w XIX wieku, gdy na zachodnich rubieżach Gdańska zaczęto scalać rozdrobnione gospodarstwa chłopskie. W pierwszej połowie XIX stulecia powstało duże, jednolite gospodarstwo poprzez wykupienie pięciu gospodarstw chłopskich. Ten nowy majątek rolny zyskał nazwę nawiązującą do reprezentacyjnego domu dworskiego – w dokumentach figuruje w wersji niemieckiej jako Weißhof, po polsku właśnie Biały Dwór.

Po raz pierwszy majątek pojawił się na mapie w roku 1833, co dobrze pokazuje moment, gdy z lokalnego folwarku stał się punktem odniesienia dla kartografów. W 1868 roku nazwa została przyjęta urzędowo, co oznacza, że Biały Dwór funkcjonował już nie tylko w języku potocznym, ale i w oficjalnej administracji Królewskiego Gdańska. W literaturze – choćby w opracowaniu „Oliwa. Dzieje i Zabytki” F. Mamuszki i J. Stankiewicza z 1959 roku – traktowany jest jako kluczowy (dla badaczy urbanistyki) punkt na mapie dawnej Zaspy.

Gdzie leżał dwór Biały Dwór na Zaspie?

Historyczny Biały Dwór (estate Zaspa) znajdował się na obszarze dzisiejszego Przymorza Wielkiego, ale w krajobrazie sprzed bloków i arterii. Majątek zlokalizowano nad ówczesnym Potokiem Brzeźnieńskim, przy drodze wiodącej z Rozstajów do posiadłości Konradshammer. To mniej więcej rejon na wschód od współczesnych ulic Kołobrzeska i Olsztyńska, z symbolicznym centrum historycznego założenia w okolicy adresu ul. Czarny Dwór 12.

W 1858 roku majątek liczył około 180 hektarów, z czego około 115 ha stanowiły pola uprawne. To pokazuje skalę – nie był to pojedynczy folwark, lecz duży organizm gospodarczy z rozbudowanym zapleczem rolniczym. W 1885 roku na tym terenie stało 12 budynków mieszkalnych, w których żyły 232 osoby. Dziesięć lat później, w 1895, zabudowa zmniejszyła się do 10 domów, ale nadal mieszkało tu 228 mieszkańców. Spis z 1 grudnia 1905 roku wykazał już tylko 9 budynków i 189 mieszkańców, co odzwierciedlało stopniową koncentrację własności i przemiany w strukturze gospodarstwa.

Właściciele i przejęcie przez miasto

Lata 1846–1855 to okres, gdy Biały Dwór kilkukrotnie zmieniał właścicieli – w ciągu niespełna dekady majątek przeszedł przez ręce aż siedmiu osób. Stabilizacja przyszła dopiero wraz z Emilem Friedrichem Braunschwiegiem, urodzonym w 1845 roku wójtem gminy Zaspa, który około 1866 roku stał się właścicielem całego gospodarstwa. Braunschwieg – kuzyn prawnika Beniamina Gottlieba Braunschweiga – powiększył majątek o kolejne sąsiednie gospodarstwa, a następnie zdecydował się go sprzedać.

Nabywcą została spółka „Weisshof. Grunderwerbs-Gesellschaft mit beschränkter Haftung”, po polsku funkcjonująca jako Towarzystwo Obrotu Nieruchomościami Biały Dwór. Ta spółka – powiązana z innymi majątkami na Zaspie, jak Czerwony Dwór, oraz z przedsiębiorcą Maxem Hartmanem (znanym z działalności w cegielni na Suchaninie) – skupiła grunty z myślą o późniejszej zabudowie. W 1911 roku całość sprzedano Zarządowi Miasta Gdańska, razem z innymi dworami Zaspy, z przeznaczeniem na przyszłe tereny budowlane.

Wydarzenie opisuje się jako etap „przygotowania pól” pod rozwój wielkiego miasta. Formalnie Biały Dwór, jako obszar, włączono w granice administracyjne Gdańska 1 kwietnia 1914 roku. W ten sposób dawne gospodarstwo rolne stało się częścią dynamicznie rozrastającego się ośrodka miejskiego, choć w terenie przez długie lata wciąż dominowały pola, łąki i pojedyncze zabudowania gospodarcze.

Biały Dwór w czasie wojny i tuż po 1945 roku

Marzec 1945 roku zapisał się w dziejach Białego Dworu wyjątkowo brutalnie. Po zdobyciu Oliwy przez Armię Czerwoną rejon dawnego dworu stał się punktem oporu niemieckich czołgów. Walki toczyły się w otwartym, płaskim terenie, ale to właśnie zabudowania folwarczne i zadrzewienia dawały osłonę dla niemieckich załóg. W wyniku ostrzału i natarć cały historyczny zespół uległ całkowitemu zniszczeniu.

Już w kwietniu 1945 roku Zarząd Miasta Gdańska przekazał pozostały po majątku teren w użytkowanie Akademii Lekarskiej w Gdańsku. Planowano stworzyć tu zaplecze rolne uczelni, co wpisywało się w powojenne potrzeby zaopatrzenia miasta w żywność. W czerwcu okazało się jednak, że pola zostały obsiane przez wojsko radzieckie. W zamian Akademii Lekarskiej przekazano więc 500 ha w Goszynie koło Pruszcza Gdańskiego, a teren dawnego Białego Dworu włączono w proces stopniowej urbanizacji Zaspy i Przymorza.

W 1858 roku Biały Dwór miał około 180 ha powierzchni, z czego około 115 ha stanowiły pola uprawne, a 1 kwietnia 1914 roku obszar ten formalnie włączono w granice administracyjne Gdańska.

Jak wygląda dzisiejszy Biały Dwór w Gdańsku?

Dziś Biały Dwór (Gdańsk) to część dzielnicy Przymorze Wielkie, zaliczana w gdańskim podziale historycznym do okręgu Port. Obszar ten zajmuje zachodni fragment dawnej wsi Zaspa i leży na południowo‑wschodnim skraju Przymorza Wielkiego. W praktyce chodzi o rejon dużego węzła drogowego, gdzie krzyżują się ulice Kołobrzeska i Prezydenta Lecha Kaczyńskiego (wcześniej Dąbrowszczaków).

W odróżnieniu od dawnego majątku rolnego, obecny krajobraz Białego Dworu tworzą głównie wysokie bloki mieszkalne, typowe dla zabudowy Przymorza z drugiej połowy XX wieku. Na jego terenie znajdują się m.in. przystanki komunikacji miejskiej obsługiwane przez ZTM Gdańsk – w rozkładach jazdy funkcjonuje nazwa „Biały Dwór”, która utrwala historyczne miano w codziennym życiu mieszkańców. Dla wielu osób właśnie komunikat w autobusie lub tramwaju jest pierwszym zetknięciem się z tą dawną, wiejską nazwą.

Kaszubskie i niemieckie warianty nazwy

W literaturze językoznawczej obszar ten bywa opisywany nie tylko po polsku. W pracy dra F. Lorentza „Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskiem” pojawia się forma kaszubska „Biôłi Dwór”, obok niemieckiego wariantu „Weisshof”. Oba warianty dobrze pokazują wielojęzyczny charakter Gdańska i jego przedmieść – na Zaspie przeplatały się wpływy niemieckie, kaszubskie i polskie, a nazwa Biały Dwór jest tego prostym, ale sugestywnym śladem.

Czym różni się Biały Dwór od Białego Dworku?

Pojęcia Biały Dwór i Biały Dworek bywają mylone, bo oba odnoszą się do Gdańska i mają podobne brzmienie. W rzeczywistości wskazują jednak na dwa zupełnie inne obszary. Biały Dworek (Weißer Hof) to historyczna nazwa terenu między Martwą Wisłą a odnogą zwaną Rozwójka, na wschód od dawnej karczmy Gęsia Karczma i na zachód od umocnień zwanych Redutą Płońską.

Dwór określany jako Weißhof w tym rejonie znano już w 1628 roku, a na mapie Carla F. Schuberta z roku 1790 widnieje jako Weißer Hof, położony naprzeciw Karczmy Szpitalnej (Hospital Krug) na Stogach. Prawdopodobnie został zniszczony na początku XIX wieku, a sama nazwa przeszła na otaczający teren, określany też mianem Weißhofer Außendeich, czyli po polsku Białodworskie Zagroble.

Biały Dworek w granicach miasta i kolej nad Wisłą

Obszar ten włączono w granice administracyjne Gdańska w 1877 roku, razem z całym pasem wzdłuż Wisły – od Gęsiej Karczmy po Redutę Płońską. Pas ten miał 199,3 ha powierzchni i 1060 mieszkańców. W 1905 roku przez środek tego terenu przeprowadzono linię kolejową na Przeróbkę i Ostrów, z charakterystycznym mostem kolejowym nad Martwą Wisłą, który do dziś działa jako most obrotowy.

W zachodniej części obszaru zlokalizowano stację towarową Danzig‑Strohdeich, znaną współcześnie jako stacja Gdańsk Grobla. Dziś większość jej terenu zajmuje duża składnica złomu. U wylotu mostu, od strony lądu, znajdowała się kiedyś piaszczysta wysepka o nazwie Kirrhaken, po 1945 roku spolszczonej na Przyłap. Polska nazwa Biały Dworek została przyjęta oficjalnie w 1948 roku, właśnie po to, aby odróżnić ten rejon portowy od dawnego Białego Dworu na Zaspie.

Nazwa „Biały Dwór” odnosi się do dawnego wielkiego majątku na Zaspie, a „Biały Dworek” do historycznego obszaru nad Martwą Wisłą – to dwa różne miejsca w Gdańsku.

Jak Biały Dwór wrócił do debaty o nazwach ulic?

Rok 2017 stał się przełomem dla wielu nazw ulic w Gdańsku – na mocy ustawy dekomunizacyjnej ówczesny wojewoda pomorski Dariusz Drelich zmienił nazwy siedmiu ulic w mieście. Wśród nich była ulica Dąbrowszczaków na Przymorzu Wielkim, której patronem został śp. prezydent Lech Kaczyński. Ulica biegnąca w rejonie dawnego majątku Biały Dwór zyskała wtedy nazwę politycznego patrona, co w pierwszych miesiącach wzbudziło protesty części mieszkańców, z czasem jednak spór przycichł.

Temat wrócił w 2025 roku, kiedy Radni Miasta Gdańska z klubu Koalicji Obywatelskiej zainicjowali konsultacje społeczne w sprawie ewentualnej zmiany nazwy ulicy Prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Prawo zadania pytania mieszkańcom ma Rada Miasta Gdańska, lecz faktyczna zmiana – z uwagi na wcześniejsze zastosowanie ustawy dekomunizacyjnej – wymagałaby zgody Instytutu Pamięci Narodowej oraz Wojewody Pomorskiej.

Konsultacje społeczne w 2025 roku

Konsultacje trwały długo: od 10 stycznia do 31 marca 2025 roku. Wziąć udział mogli wyłącznie mieszkańcy Przymorza Wielkiego oraz przedstawiciele firm i instytucji działających w tej dzielnicy. Łącznie uprawnionych było około 25 tysięcy osób. Miasto przeznaczyło na proces konsultacyjny około 20 tys. zł. Uczestnicy odpowiadali na jedno pytanie: jaką nazwę powinna nosić obecna ulica Prezydenta Lecha Kaczyńskiego, wybierając jedną z czterech opcji:

• Biały Dwór,
• Dąbrowszczaków,
• Prezydenta Lecha Kaczyńskiego,
• inna propozycja (z możliwością wpisania własnej nazwy).

Głosować można było elektronicznie lub w formie papierowej, co miało ułatwić udział zarówno osobom korzystającym z internetu, jak i tym, które wolą tradycyjne formularze. Frekwencja była jednak stosunkowo niska, co później stało się jednym z głównych punktów krytyki ze strony opozycyjnych radnych.

Jak głosowano i jakie były wyniki?

W ankiecie elektronicznej zarejestrowano 1651 potwierdzonych głosów. Odpowiedź „Biały Dwór” wskazało 870 osób, co dało 53% głosów. Na „Dąbrowszczaków” zagłosowało 437 osób (ok. 27%), na pozostawienie patrona Prezydenta Lecha Kaczyńskiego – 205 głosujących (ok. 12%). Opcję „Inne” wybrało 35 osób (ok. 2%), a 104 głosy (ok. 6%) uznano za nieważne.

W wersji papierowej zebrano 972 potwierdzone ankiety. Tutaj również wygrała historyczna nazwa – 472 osoby (ok. 49%) opowiedziały się za „Białym Dworem”. Nazwę Dąbrowszczaków wybrało 218 mieszkańców (ok. 22%), a Prezydenta Lecha Kaczyńskiego – 214 osób (również ok. 22%). Opcję „Inne” zaznaczyło 7 respondentów (1%), a 61 głosów (ok. 6%) uznano za nieważne – najczęściej dlatego, że ta sama osoba zagłosowała dwa razy.

Łącznie oddano 2623 głosy, z czego 2458 było ważnych, a 165 nieważnych. W obu trybach głosowania zwyciężyła więc nazwa „Biały Dwór”, zdobywając mniej więcej połowę wszystkich ważnych głosów.

Co oznaczają te wyniki dla nazwy ulicy?

Raport z konsultacji opublikowano 15 kwietnia 2025 roku w BIP, ale – co podkreślało samo miasto – wyniki nie są prawnie wiążące. Rada Miasta Gdańska nie może samodzielnie zmienić nazwy ulicy nadanej na podstawie ustawy dekomunizacyjnej. Do takiego kroku potrzebna jest pozytywna opinia Instytutu Pamięci Narodowej oraz zgoda Wojewody Pomorskiej. Przedstawiciele IPN stwierdzili, że nie planują wyrazić zgody na zmianę nazwy, argumentując, że Lech Kaczyński ma silne związki biograficzne z Gdańskiem i zasługuje na patronat ulicy w mieście.

Władze Gdańska zapowiedziały, że po otrzymaniu raportu prezydent miasta przekaże go na ręce przewodniczącej rady, a ta skieruje dokument do Komisji Bezpieczeństwa, Handlu i Współpracy z Mieszkańcami. Po analizie komisji pełna Rada Miasta Gdańska ma zdecydować, czy wystąpi do IPN i wojewody z oficjalnym wnioskiem o zmianę nazwy. Z kolei część radnych opozycyjnych, jak Przemysław Majewski z PiS, ocenia konsultacje jako „farsę” z powodu niskiej frekwencji (ok. 10% uprawnionych) i traktuje sprawę jako element politycznego sporu.

W konsultacjach oddano 2623 głosy, z czego 2458 ważnych – w obu formach głosowania historyczna nazwa „Biały Dwór” zdobyła około połowy wszystkich wskazań.

Dlaczego nazwa Biały Dwór jest tak ważna dla Przymorza?

Spór o nazwę ulicy to nie tylko kwestia polityczna, lecz także pytanie o lokalną pamięć. Nazwa Biały Dwór odwołuje się do wielkiego majątku, który istniał tutaj na długo przed blokami i arterią samochodową. To także jedna z czterech dawnych siedzib ziemskich wchodzących w skład jednostki morfogenetycznej Zaspa, która od 1914 roku leży w granicach Gdańska. Wybór tej nazwy wzmacnia związek dzisiejszych mieszkańców osiedla z kilkuwiekową historią miejsca.

Jednocześnie nazwy takie jak Biôłi Dwór, Weisshof czy Białodworskie Zagroble pokazują, jak mocno Gdańsk jest osadzony w tradycji wielojęzycznej – od niemieckich ksiąg adresowych (Adressbuch Danzig), przez kaszubskie opracowania Lorentza, po współczesne rozkłady jazdy ZTM Gdańsk. W jednym krótkim nazwisku miejsca skupia się wieś Zaspa, front 1945 roku, powojenne decyzje Zarządu Miasta Gdańska, a wreszcie dzisiejsze dyskusje o tym, jak na mapie Gdańska ma wyglądać odcinek między Kołobrzeską a ulicą nazwą „Prezydenta Lecha Kaczyńskiego” – być może kiedyś znów oficjalnie jako Biały Dwór.