Kamienica firmy Paged w Gdyni – historia, architektura, lokalizacja

Kamienica firmy Paged przy ul. Świętojańskiej 44 to jeden z najbardziej rozpoznawalnych budynków modernistycznych w Śródmieściu Gdyni, łączący funkcję mieszkalną, biurową i usługową. Powstała w 1934 roku jako siedziba Polskiej Agencji Eksportu Drewna „Paged”, a jej pionowy podział elewacji i masywna bryła stały się wzorem dla późniejszych realizacji. Jeśli chcesz lepiej poznać jej historię, architekturę i dokładną lokalizację, przeczytaj dalszą część artykułu.

Jak powstała kamienica firmy Paged?

Rok 1934 przyniósł Gdyni nowy, imponujący gmach – przy ul. Świętojańskiej 44 ukończono budowę kamienicy dla Polskiej Agencji Eksportu Drewna „Paged”. Spółka zajmowała się sprzedażą drewna i mebli, miała też własny port drzewny, więc inwestycja w reprezentacyjny dom mieszkalno-biurowy była naturalnym krokiem w dynamicznie rozwijającym się porcie. Budynek od razu wyróżniał się na tle sąsiedniej zabudowy – zarówno skalą, jak i nowoczesną formą. Wpisywał się w szerszy proces tworzenia gdyńskiego śródmieścia, które w latach 30. XX wieku zmieniało się z rybackiej osady w nowoczesne miasto.

Za koncepcję architektoniczną odpowiadał inż. arch. Jan Bochniak, który zaproponował układ i bryłę wyraźnie podporządkowaną założeniom modernizmu. Realizację powierzono firmie przedsiębiorstwo inż. K. Krzyżanowskiego i Spółka, jednemu z ważniejszych wykonawców w ówczesnej Gdyni. Budynek zaprojektowano jako obiekt mieszkalno-biurowo-usługowy, z lokalami handlowymi w parterze, biurami – w tym siedzibą Pagedu – na kondygnacjach pośrednich oraz mieszkaniami w wyższych partiach. Taki układ funkcji był nowatorski – łączył codzienne życie mieszkańców z zapleczem administracyjnym i komercyjnym rosnącego portowego miasta.

Kamienica firmy Paged była jednym z pierwszych w Gdyni domów o funkcji mieszkalno-biurowo-usługowej, co doskonale oddaje modernistyczne myślenie o zwartej, wielofunkcyjnej zabudowie śródmiejskiej.

Jaką rolę kamienica Pagedu odegrała w historii Gdyni?

Od początku istnienia kamienica przyciągała ludzi związanych z gospodarką morską i dyplomacją. W latach 30. XX wieku mieszkał tu między innymi dr Bolesław Piotr Kasprowicz, wówczas wicekonsul Rumunii w Gdyni, a po wojnie rektor Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Sopocie. Jego obecność dobrze pokazuje rangę budynku – wybierali go urzędnicy, przedstawiciele zagranicznych państw i osoby związane z rozwojem portu. W tym samym czasie biura Pagedu obsługiwały handel drewnem prowadzony przez gdyńskie nabrzeża i wspomniany port drzewny.

Okres okupacji niemieckiej Gdyni radykalnie zmienił funkcję domu. Budynek przejęło miejscowe kierownictwo NSDAP, przekształcając go w tzw. Haus der NSDAP. Na fasadzie zawisły flagi ze swastyką, a elegancka modernistyczna kamienica stała się narzędziem propagandy. To doświadczenie – dobrze udokumentowane m.in. w publikacjach o Gdyni-Gotenhafen – wryło się w pamięć mieszkańców i do dziś stanowi istotną część opowieści o tym miejscu.

Po 1945 roku obiekt wrócił do funkcji biurowo-mieszkalnej, a Paged znów korzystał z przestrzeni przy Świętojańskiej 44. W późniejszych dekadach struktura użytkowników stopniowo się zmieniała, lecz profil instytucjonalny pozostał – w gmachu lokowano głównie biura i instytucje związane z gospodarką. To właśnie ciągłość użytkowania – od czasów II RP, przez powojenne przeobrażenia, aż po rok 2026 – sprawia, że kamienica jest ciekawym studium historii Gdyni.

Jak budynek jest wykorzystywany obecnie?

Dziś w kamienicy funkcjonują instytucje o zasięgu ogólnopolskim i lokalnym. Najbardziej znanym użytkownikiem jest Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej, które prowadzi tu swoją gdyńską siedzibę. W budynku działa także Biuro Poselskie Wiolety Tomczak, co ponownie przyciąga do niego osoby uczestniczące w życiu publicznym. Mimo upływu lat gmach wciąż łączy funkcje biurowe z mieszkaniowymi i usługowymi, pozostając żywym fragmentem śródmiejskiej tkanki.

Kamienica jest dobrze udokumentowana w literaturze. Wzmianki o niej znajdują się w „Encyklopedii Gdyni” oraz w Księdze Adresowej Ziem Zachodniej Polski 1937–1938, gdzie pojawia się jako nowoczesny adres prestiżowej firmy. Szczegółowe opisy zamieścili też autorzy artykułów o ulicy Świętojańskiej – m.in. Jerzy S. Majewski – oraz twórcy miejskiego serwisu modernizmgdyni.pl. To dzięki nim można dziś dość precyzyjnie prześledzić zarówno funkcje, jak i przemiany tego domu.

Kamienica firmy Paged pokazuje w pigułce trzy etapy dziejów Gdyni: optymizm II Rzeczypospolitej, dramat okupacji i powojenną odbudowę życia gospodarczego oraz instytucjonalnego.

Jak wygląda architektura kamienicy firmy Paged?

Najważniejszą cechą budynku przy Świętojańskiej 44 jest pionowy podział elewacji, wprowadzony tu przez Jana Bochniaka jako nowość w Gdyni. Środkowa część fasady, wyższa o jedno piętro od bocznych skrzydeł, została wyraźnie podkreślona przez kontrastowe lizeny. Daje to wrażenie smukłości i jednocześnie porządkuje całość kompozycji. Na styku ostatniej kondygnacji i dachu silnie zaakcentowano płytę gzymsu, tworząc wyraźną „koronę” domu. Takie operowanie bryłą doskonale wpisuje się w założenia funkcjonalizmu, ale jednocześnie wprowadza element podniosłości.

Kamienica ma 6 kondygnacji, co w latach 30. sytuowało ją w grupie wyższych budynków śródmiejskich. Jej bryła jest masywna i regularna – w pierzei ulicy Świętojańskiej przyciąga wzrok spokojnym rytmem okien oraz zrównoważonymi proporcjami. Projekt zachowuje dużą część pierwotnej asymetrii w detalach, co widać w rozkładzie otworów i zróżnicowaniu powierzchni ścian. W połączeniu z funkcjonalnym rozplanowaniem wnętrz tworzy to przykład dojrzałego modernizmu z elementami monumentalizmu, coraz silniejszego w polskiej architekturze lat 30.

Jakie elementy wyróżniają narożnik budynku?

Najbardziej charakterystyczny fragment to narożnik uskokowy od strony ulicy Armii Krajowej. Część narożna wyrasta tu o jedną kondygnację wyżej, przechodząc płynnie w wyższą partię bryły i tworząc miejsce na taras w strefie szczytowej. Ten zabieg – widoczny zwłaszcza na zdjęciach z lotu ptaka publikowanych w cyklu „Modernizm okiem mewy” – nadaje domowi dynamikę, a jednocześnie wzmacnia jego obecność w przestrzeni skrzyżowania. Taras w górnej partii był pomyślany jako miejsce wypoczynku i punkt widokowy dla mieszkańców.

Jak rozwiązano komunikację wewnętrzną?

Wewnątrz budynku zastosowano rozwiązanie typowe dla rozwiniętego modernizmu – dwie klatki schodowe kamienicy Paged. Jedna wejściowa znajduje się od strony ulicy Świętojańskiej, druga – frontowa – wychodzi na ul. Armii Krajowej. Taki układ poprawiał obsługę funkcji biurowych i usługowych, a zarazem ułatwiał rozdział ruchu lokatorów i klientów. Do dziś właśnie te dwa wejścia definiują sposób, w jaki użytkownicy poruszają się po obiekcie.

Jakie miejsce kamienica zajmuje w gdyńskim modernizmie?

Autorzy serwisu modernizmgdyni.pl podkreślają, że na tym budynku wzorowali się projektanci wielu późniejszych realizacji. Pionowy podział elewacji, akcentowanie środka fasady lizenami i mocno zarysowany gzyms stały się rozwiązaniami chętnie powtarzanymi w innych kamienicach Gdyni. Dom Pagedu łączy w sobie modernistyczną prostotę z elementami monumentalizmu, co dobrze odpowiadało ambicjom szybko rozwijającego się portu. Nieprzypadkowo obiekt znajduje się na gdyńskim szlaku modernizmu, a także w wykazach budynków promowanych przez miejskie projekty edukacyjne.

Kamienica firmy Paged to jeden z najważniejszych wzorców pionowego podziału elewacji w Gdyni – jej środkowe pole, podkreślone lizenami i gzymsem, stało się rozpoznawalnym motywem w zabudowie śródmiejskiej.

Gdzie dokładnie znajduje się kamienica Pagedu?

Kamienica leży w samym sercu Śródmieścia Gdyni, przy skrzyżowaniu ulic Świętojańskiej i Armii Krajowej. Adres ul. Świętojańska 44 umiejscawia budynek w reprezentacyjnym odcinku głównej osi handlowej miasta, pomiędzy innymi modernistycznymi kamienicami – m.in. domami przy Świętojańskiej 41 i 42. Od strony Armii Krajowej sąsiaduje z kolejnymi realizacjami z okresu międzywojennego, co tworzy spójną pierzeję zabudowy. Ten fragment dzielnicy jest dobrze skomunikowany, a dojście z okolic dworca kolejowego zajmuje kilka minut spacerem.

Jeśli spojrzy się na mapę, kamienica Pagedu położona jest w przybliżeniu na współrzędnych 54,517250 N oraz 18,541180 E. Taka lokalizacja sprawia, że budynek stanowi wygodny punkt orientacyjny na trasie zwiedzania modernistycznego centrum – między Skwerem Kościuszki a górnym odcinkiem ul. Świętojańskiej. Dzięki narożnej sytuacji jest dobrze widoczny z kilku kierunków, a jego wyższa środkowa część „domyka” perspektywę uliczną.

Czy kamienica Pagedu jest na trasie „Znam Gdyński Modernizm”?

Tak – budynek został włączony do listy obiektów, które trzeba odwiedzić, zdobywając Regionalną Odznakę Krajoznawczą PTTK „Znam Gdyński Modernizm”. W Wykazie obiektów obowiązkowych I stopnia, stanowiącym załącznik nr 2 do regulaminu odznaki, widnieje pozycja „Kamienica firmy PAGED – ul. Świętojańska 44”. Oznacza to, że każdy, kto dokumentuje swoją trasę w książeczce „Regionalna Odznaka Krajoznawcza – Znam Gdyński Modernizm”, powinien zatrzymać się właśnie przy tym adresie.

Program odznaki – ustanowiony uchwałą nr 2/2021 Zarządu Oddziału PTTK Marynarki Wojennej w Gdyni – zakłada zdobywanie stopni w sposób usystematyzowany. Odznaka I stopnia i odznaka II stopnia wymagają odwiedzenia ściśle określonych obiektów, a potwierdzeniem są pieczątki, fotografie na tle budynków lub podpisy przewodników i instruktorów. Kamienica Pagedu jest jednym z ważniejszych punktów na tej trasie, bo dobrze ilustruje to, czym jest gdyński modernizm – nowoczesna, funkcjonalna architektura powstała w pierwszych dekadach XX wieku.

Włączenie kamienicy firmy Paged do programu „Znam Gdyński Modernizm” sprawia, że każdy zdobywający odznakę poznaje nie tylko jej formę architektoniczną, lecz także wielowarstwową historię tego fragmentu Gdyni.