Kamienica Pręczkowskich w Gdyni – historia, architektura, ciekawostki

Kamienica Pręczkowskich przy Skwerze Kościuszki 10-12 to jedna z najciekawszych gdyńskich realizacji w stylu modernistycznym, z charakterystycznymi odniesieniami okrętowymi i wpisem do rejestru zabytków pod nr A-1159. Powstała etapami w latach 1930–1937 jako inwestycja rodziny Pręczkowskich i do dziś łączy funkcję mieszkalną z usługową, zachowując oryginalne detale i prestiżową lokalizację nad morzem. Jeśli chcesz dobrze zrozumieć jej historię, architekturę i dzisiejsze życie tego domu – przeczytaj dalszą część artykułu.

Jak powstała Kamienica Pręczkowskich?

Historia domu przy Skwerze Kościuszki 10-12 zaczyna się w 1928 roku, gdy inżynier Stanisław Pręczkowski z Wejherowa kupuje działkę od Elżbiety Skwiercz, przedstawicielki jednej z najstarszych rodzin związanych z Gdynią. W tamtym czasie samo miasto dopiero wyrasta z dawnej osady rybackiej, a budowa portu Gdynia gwałtownie zmienia krajobraz przyszłego Śródmieścia. Dla przedsiębiorczego inwestora oczywiste było, że parcela przy reprezentacyjnym Skwerze Kościuszki stanie się adresowym „złotem”.

Projekt budynku przygotowało Biuro architektoniczne Włodzimierz Prochaska, Stanisław Garliński, Tadeusz Jędrzejewski. Dokumentację datuje się na 1928 rok, więc kamienica należy do pierwszej fali gdyńskiego modernizmu, kształtującej nowoczesne Śródmieście Gdyni. Autorem formy był architekt Tadeusz Jędrzejewski, pracami budowlanymi w pierwszym etapie kierował z kolei Bernard Dulny – to on w latach 1930–1931 nadzorował powstanie części narożnej.

Dom nie wyrósł od razu w docelowym kształcie. Zdecydowano się na trzystopniową realizację, dostosowaną do tempa rozwoju miasta i możliwości finansowych inwestora. W latach 1930–1931 powstał narożnik oraz fragment wzdłuż skweru. Następnie w roku 1934–1935 dobudowano kolejne skrzydło od strony Skweru Kościuszki, jeszcze bez oficyny. Końcowy etap przypadł na 1936–1937 – wtedy powstało skrzydło od ul. Żeromskiego oraz sala kinowa „Polonia” od podwórza.

Kamienica Pręczkowskich uchodzi za jedną z pierwszych gdyńskich kamienic modernistycznych budowanych z pełnym rozmachem – projekt powstaje w 1928 roku, a realizacja wypełnia cały okres 1930–1937.

Jak zmieniały się funkcje kamienicy po 1945 roku?

Zaledwie kilka lat po ukończeniu, budynek znalazł się w samym środku wojennej zawieruchy, a potem powojennej przebudowy własności w centrum miasta. W latach 1945–1946 pełnił rolę Domu Marynarza Marynarki Wojennej, mieszcząc Teatr Dramatyczny MW oraz Zespół Pieśni i Tańca „Flotylla”. Ten epizod silnie wiąże kamienicę z historią Marynarki Wojennej, co opisują m.in. autorzy monografii „Polska Marynarka Wojenna 1918–1980. Zarys dziejów”.

W latach 1946–1947 funkcjonowała tu instytucja pod uproszczoną nazwą Dom MW, skupiająca życie kulturalne i socjalne wojskowych. W 1952 roku nastąpił przełom – własność przeszła na Skarb Państwa, a administrowaniem zajęła się wojskowa administracja mieszkań. Proces ten był zbieżny z szerszą tendencją nacjonalizacji w centrum Gdyni, znaną także z historii dawnego Hotelu Centralnego przy ul. Starowiejskiej 1.

Jak wygląda architektura Kamienicy Pręczkowskich?

Od strony urbanistycznej dom tworzy fragment północnej pierzei Skweru Kościuszki, dokładnie przy skrzyżowaniu z ul. Żeromskiego. To budynek narożny, założony na planie litery L, którego dłuższy bok ciągnie się wzdłuż skweru. Wraz z salą kina od podwórza całość układa się w rzut zbliżony do prostokąta z ukośnym bokiem po wschodniej stronie, co dobrze pokazuje logikę wczesnego funkcjonalizmu.

Kubatura kamienicy została zaprojektowana z wyraźną hierarchią wysokości. Narożnik ma pięć kondygnacji ponad parterem, a boczne skrzydła są nieco niższe, co łagodnie wiąże dom z sąsiednią zabudową Śródmieścia. Taka kompozycja od razu odróżnia go od późniejszych, wyższych realizacji, jak choćby Kamienica Orłowskich przy ul. Świętojańskiej 68, która przekracza pierwotny limit pięciu pięter.

Na czym polegają okrętowe odniesienia w bryle?

Najczęściej przywoływanym motywem jest nawiązanie do sylwetki statku pasażerskiego. W narożniku zastosowano uskokowo cofniętą, wyższą o jedną kondygnację część, sąsiadującą z cylindryczną formą, którą łatwo odczytać jako architektoniczny „mostek kapitański”. Ten element wzmocniono metalowymi balustradami balkonów i ciemniejszym kolorem tynku, dzięki czemu bryła przy skrzyżowaniu wyraźnie „dominuje” nad resztą kompozycji.

Długie balkony, ciągnące się wzdłuż fasad, przypominają pokładowe galerie wzdłuż burt statku. Dzisiejsi mieszkańcy jednego z mieszkań – o powierzchni 112,8 m² – wciąż korzystają z takiego pasa balkonowego, wychodząc z salonu przez szerokie, dwuskrzydłowe drzwi. Z perspektywy wnętrza ta opaska tworzy dodatkową, półotwartą przestrzeń widokową, z której rozpościera się panorama na morze, Teatr Muzyczny w Gdyni, Skwer Kościuszki i Kamienną Górę.

W Kamienicy Pręczkowskich wczesny funkcjonalizm łączy formy kubiczne z opływowymi, a kompozycja bryły jednoznacznie budzi skojarzenia z okrętem zacumowanym przy nabrzeżu.

Jak rozwiązano układ wnętrz?

Od strony funkcjonalnej budynek opiera się na dwutraktowym planie, typowym dla międzywojennych kamienic śródmiejskich. Trzy klatki schodowe obsługują zespół raczej niewielkich mieszkań, zaplanowanych tak, by w razie potrzeby można je było scalać – szczególnie lokale środkowe. Z dzisiejszej perspektywy widać, że ten elastyczny schemat ułatwia dostosowanie przestrzeni do współczesnych potrzeb – od klasycznych mieszkań po apartamenty czy biura.

W wybranych lokalach zachował się układ amfiladowy, połączony z rozkładowym dostępem do pomieszczeń. Jeden z przykładów to mieszkanie na czwartym piętrze, gdzie salon (ponad 30 m²) łączy się osiowo z jednym z pokoi, a jednocześnie obydwa pomieszczenia mają wejścia z korytarza. Osobna kuchnia o metrażu 14 m², łazienka i osobne WC oddzielają część dzienną od sypialni o powierzchniach około 24 i 16 m².

Jakie detale wystroju zachowano do dziś?

Wnętrza kamienicy w dużej mierze zachowały swoją oryginalną substancję. W budynku funkcjonuje ogrzewanie centralne, a w częściach wspólnych i mieszkaniach wciąż można zobaczyć wiele elementów z lat 30. Na klatkach schodowych zachowały się stalowe, ażurowe balustrady o rysunku typowym dla gdyńskiego modernizmu. Stolarka drzwiowa i część stolarki okiennej, opisywana w materiałach konserwatorskich Narodowego Instytutu Dziedzictwa, również przetrwała w dobrym stanie.

W lokalach mieszkalnych nadal obecne są parkiety z litego drewna, uzupełnione płytkami w kuchni i łazience – tak opisuje to jedna z aktualnych ofert sprzedaży. Zwraca uwagę także ekspozycja południowo-zachodnia wybranych mieszkań, która w połączeniu z narożnym położeniem kamienicy daje bardzo dobre doświetlenie od strony Skweru Kościuszki i morza.

Jaką rolę kamienica pełniła i pełni w życiu miasta?

Od samego początku parter budynku przeznaczono na handel i usługi. Ten model zabudowy pierzejowej, łączący funkcje mieszkalne i usługowe, stał się znakiem firmowym modernistycznej architektury Gdyni. W przypadku Kamienicy Pręczkowskich bardzo szybko pojawił się tu silny akcent kulturalny – kino Polonia.

Jak działało kino w Kamienicy Pręczkowskich?

Kino „Polonia” uruchomiono w 1937 roku w sali dobudowanej od strony podwórza. W czasie okupacji niemieckiej zmieniono nazwę na „Apollo-Liechtspiele”, a po wojnie obiekt funkcjonował jako „Goplana” aż do 1999 roku. Tym samym przez ponad sześć dekad sala kinowa była jednym z ważniejszych adresów filmowych w Śródmieściu Gdyni.

Trzeba pamiętać, że tradycja kinowa w centrum miasta tworzyła spójny krajobraz kulturalny. W relacjach mieszkańców, obok Goplany, pojawiają się inne lokale rozrywkowe w okolicy Skweru Kościuszki i ulicy Świętojańskiej, w tym kawiarnie, restauracje oraz domy handlowe jak Bon Marche w Kamienicy Orłowskich. Dziś dawna sala kinowa w Kamienicy Pręczkowskich wykorzystywana jest jako przestrzeń targowa i eventowa – odbywa się tu choćby miejski Bazar Bo ze Wsi.

Jak parter kamienicy funkcjonuje współcześnie?

Współczesny parter to dopełnienie miasta usługami o charakterze gastronomicznym i handlowym. Działa tu m.in. restauracja Trafik, a także sklep marki Villeroy & Boch. Przeszklone witryny wpisują się w typowy dla gdyńskiego modernizmu motyw „lekkiego” parteru, znany także z Kamienicy Orłowskich przy ul. Świętojańskiej 68, gdzie przeszklony poziom handlowy miał sprawiać wrażenie, że bryła „unosi się” nad chodnikiem.

Dlaczego Kamienica Pręczkowskich jest zabytkiem?

Formalnie dom przy Skwerze Kościuszki 10-12 posiada status zabytku wpisanego do Rejestru zabytków nieruchomych – województwo pomorskie. Wpis pod numerem A-1159 został dokonany 19 grudnia 1996 roku, co potwierdzają materiały Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Obiekt ujęto także w ewidencji zabytków, a w systemie NID funkcjonuje pod identyfikatorem Inspire PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_BK.42284.

Konserwatorzy zabytków w opracowaniu autorstwa Doroty Hryszkiewicz-Kahlau z OT NID w Gdańsku podkreślają kilka aspektów. Po pierwsze – to jedna z pierwszych gdyńskich kamienic modernistycznych, zrealizowanych w trzech etapach w latach 1928–1937. Po drugie – projekt odwołuje się do nurtu wczesnego funkcjonalizmu, łączącego kubiczne bryły z opływowymi liniami nawiązującymi do sylwetek statków. I wreszcie po trzecie – budynek w dużym stopniu zachował autentyczną substancję: układ konstrukcyjny, detale tynkowe, stolarkę oraz stalowe balustrady balkonów.

Wpis do rejestru zabytków z 1996 roku chroni nie tylko fasadę Kamienicy Pręczkowskich, lecz cały kompleks – od bryły na planie litery L po dwutraktowy układ mieszkań i zachowane detale modernistyczne.

Jak kamienica wpisuje się w Gdyński Szlak Modernizmu?

W 2026 roku dyskusja o ochronie gdyńskiego modernizmu toczy się już nie tylko w skali pojedynczych kamienic, lecz całego modernistycznego układu Śródmieścia. Wniosek o wpisanie zespołu zabudowy (88 hektarów, prawie 500 modernistycznych budynków) na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO został co prawda wycofany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego do poprawki, ale same zalecenia potwierdzają rangę dzielnicy.

Według wypowiedzi Marka Stępy, współautora dokumentu, oraz architektki Marii Jolanty Sołtysik, uwagi dotyczyły między innymi granic obszaru, sposobu kształtowania zabudowy wokół oraz traktowania wewnętrznych zielonych dziedzińców. Kamienica Pręczkowskich, leżąca w centralnym punkcie Skweru Kościuszki, jest jednym z charakterystycznych punktów tej struktury – obok Kamienicy Adama Jurkowskiego przy Skwerze Kościuszki 16 czy Hotelu Centralnego przy ul. Starowiejskiej 1.

Jak dziś mieszka się w Kamienicy Pręczkowskich?

Współczesna oferta rynku nieruchomości pokazuje, że mieszkanie w zabytkowym modernistycznym domu wciąż ma duże znaczenie dla kupujących. Jedna z niedawnych ofert opisuje lokal o powierzchni 112,8 m² na czwartym piętrze pięciokondygnacyjnego budynku. Układ obejmuje trzy pokoje (około 31, 25 i 16 m²), osobną kuchnię, łazienkę, oddzielne WC oraz korytarz z wbudowaną szafą, a całość dopełnia balkon okalający mieszkanie i piwnica 8,4 m².

Inwestorzy i mieszkańcy zwracają uwagę na kilka atutów: bliskość plaży gdyńskiej (około 5 minut spacerem), sąsiedztwo Skweru Kościuszki, widok na morze i Teatr Muzyczny, a także łatwy dostęp do komunikacji – autobusów i kolejki podmiejskiej. Budynek ma windę, co w parcelach z lat 30. nie było oczywistością, a dziś znacząco podnosi komfort życia.

Jak Kamienica Pręczkowskich wypada na tle innych gdyńskich kamienic?

W spacerze Gdyńskim Szlakiem Modernizmu Kamienica Pręczkowskich tworzy naturalną sekwencję z kilkoma innymi obiektami. Od strony Skweru Kościuszki kolejnym adresem jest Kamienica Adama Jurkowskiego przy numerze 16 – dom w stylu międzynarodowym, z fasadą obłożoną piaskowym klinkierem i horyzontalnymi pasami mahoniowych okien. Idąc w stronę dworca, po drodze mijamy Kamienicę Hundsdorffów przy ul. Starowiejskiej 7 z charakterystycznym „statkowym” narożnikiem oraz dawny Hotel Centralny przy Starowiejskiej 1.

W kierunku północno-zachodnim, przy ul. Świętojańskiej 55, stoi Kamienica Krenskich z „falującymi” balkonami i pierwszymi w Gdyni oknami typu szwedzkiego. Jeszcze dalej, na skrzyżowaniu Świętojańskiej z Żwirki i Wigury, znajduje się luksusowa Kamienica Orłowskich z jasną fasadą z wapiennych płyt i przeszklonym parterem, który miał dawać wrażenie unoszącej się bryły. Każdy z tych budynków jest wpisany do rejestru zabytków, ale to właśnie Kamienica Pręczkowskich otwiera wiele miejskich opowieści o gdyńskim modernizmie przy samym nadmorskim bulwarze.

Jak zobaczyć kamienicę z innej perspektywy?

Od kilku lat gdyńskie instytucje miejskie prowadzą cykl „Modernizm okiem mewy”, w którym prezentują modernistyczne budynki z perspektywy drona. Jednym z odcinków był materiał poświęcony właśnie Kamienicy Pręczkowskich – autor Przemysław Kozłowski pokazał w nim, jak bryła reaguje na światło zimowego słońca, a cylindryczny narożnik „mostku” odcina się na tle morza i jednostek wojskowych stacjonujących w sąsiedztwie.

Zestawienie ujęć lotniczych z doświadczeniem spaceru po Gdyńskim Szlaku Modernizmu pozwala lepiej odczytać relację kamienicy z całym założeniem Skweru Kościuszki, nabrzeżem portowym i osiami widokowymi prowadzącymi ku morzu. To właśnie w takim kontekście Kamienica Pręczkowskich zyskuje swoje pełne znaczenie – jako miejski „statek” stojący na stałe przy głównym nadmorskim placu Gdyni.