Zbiornik Wody Stara Orunia – historia, zwiedzanie, dojazd

Zbiornik Wody Stara Orunia to podziemna budowla z 1869 roku, ukryta nad Parkiem Oruńskim, która łączy historię gdańskich wodociągów z niezwykłym światem nietoperzy. Zwiedzasz ją latem po metalowych pomostach, w chłodzie około 10°C, z przewodnikiem i w niewielkiej grupie. Dojdziesz tu pieszo z przystanku „Nowiny” lub podjedziesz autem od ulicy Nowiny i Kampinoskiej. Jeśli chcesz zobaczyć tę „podziemną katedrę” i wiedzieć dokładnie, jak ją zwiedzić i jak dojechać – przeczytaj ten przewodnik.

Jak powstał Zbiornik Wody Stara Orunia?

W 1869 roku Gdańsk dostał swój pierwszy nowoczesny rezerwuar wody pitnej, którym stał się Zbiornik Wody Stara Orunia. Obiekt był częścią programu budowy systemu wodociągowo‑kanalizacyjnego, zleconego przez nadburmistrza Leopolda von Wintera. Projekt całości przygotował pruski inżynier Eduard Friedrich Wiebe, specjalista od miejskich wodociągów. Właśnie tu zaczęła się historia nowoczesnych wodociągów Gdańska, rozwijanych do 2026 roku na bazie tych samych zasad grawitacyjnego zasilania.

Rezerwuar zbudowano z czerwonej cegły z Cegielni Kolibki w Gdyni, na planie niemal idealnego kwadratu – 40×40 m (wewnątrz ok. 39,23×39,23 m). Posadowienie na wysokości około 40 m n.p.m. pozwalało wykorzystać spadek terenu i zasilać miasto bez pomp. Woda spływała tu grawitacyjnie z ujęcia wody w Pręgowie, magistralą długości ok. 14 km, a z powrotem – już do sieci miejskiej – znów płynęła tylko dzięki różnicy poziomów. W tamtym czasie był to bardzo nowoczesny system niskociśnieniowy.

Od 1869 roku aż do końca lat 70. zbiornik pracował bez przerwy – w 1978 roku (według innych źródeł w latach 80.) wyłączono go z eksploatacji. Funkcję podziemnej wieży ciśnień przejął wtedy nowszy Zbiornik Kampinoska, wybudowany w pobliżu. Stara Orunia została zamknięta, a ograniczony dostęp sprawił, że powoli zaczęły przejmować ją nietoperze.

Jak wygląda wnętrze „podziemnej katedry”?

Po wejściu do środka trudno uwierzyć, że to obiekt techniczny, a nie sakralny. Wnętrze tworzy 11 naw ustawionych równolegle i wspartych na łukach 8 arkad o rozpiętości 4 m. Cała komora ma wysokość w świetle około 5–5,05 m, co sprawia, że nad powierzchnią lustra wody rozciąga się imponująca ceglana przestrzeń. To właśnie rytm naw i arkad, ceglane sklepienia kolebkowe oraz ich odbicia w wodzie wywołują skojarzenia z „podziemną katedrą” w Łodzi czy warszawskimi filtrami – choć oruński obiekt jest od nich starszy.

Powierzchnia całkowita komory wynosi 1496 m², a pojemność – w zależności od przyjętej metodologii – szacuje się na około 4500–5700 m³. Zbiornik ma dwa historyczne wejścia: wschodnie, przez śluzę u podnóża skarpy, oraz właz w sklepieniu od strony nasypu. Dziś ruch turystyczny odbywa się po metalowych pomostach turystycznych, które ułożono nad wodą o wysokości ok. 0,5 m. Pomosty można demontować na czas zimowania nietoperzy, dzięki czemu nie ingerują na stałe w układ przestrzenny budowli.

Podczas rewitalizacji w latach 2016–2018 zdjęto stary, ciężki nasyp ziemny z kopuły, odkopano i zakonserwowano ceglane stropy, a następnie przykryto je lekkim nakryciem z keramzytu. To rozwiązało dwa problemy naraz – odciążyło konstrukcję i poprawiło izolację cieplną. W środku zachowano „patynę” cegieł, stare końcówki rurociągów oraz naturalny osad na murach, dzięki czemu wrażenie „podróży w czasie” jest bardzo silne.

Jaką funkcję pełnił zbiornik w systemie wodociągowym?

Stara Orunia była klasycznym rezerwuarem retencyjnym niskiego ciśnienia, czyli podziemną wieżą ciśnień zasilającą system wodociągowy Gdańska. Do obiektu doprowadzono żeliwny rurociąg z Pręgowa o średnicy 418 mm, natomiast odpływ do miasta miał średnicę 525 mm. Zbiornik wyrównywał dobowe wahania poboru – gdy mieszkańcy zużywali mniej wody, rezerwuar się napełniał, a w godzinach szczytu oddawał ją z powrotem. Konstrukcja miała też zrzut awaryjny do Kanału Raduni, który chronił instalację przed przepełnieniem.

Takie podziemne rezerwuary budowano później na kolejnych wzgórzach wokół miasta i dzielono je na strefy niskiego, średniego i wysokiego ciśnienia. Oruński obiekt trafił do kategorii niskiej – niewielka wysokość posadowienia ograniczała zasięg ciśnienia w rosnącym mieście, dlatego właśnie ten rezerwuar wyłączono z eksploatacji jako jeden z pierwszych.

Dlaczego mówi się o „kapsule czasu” z 1869 roku?

Podczas prac remontowych odkryto w murze zbiornika szklaną butelkę z listem, czyli list w butelce 1869. To klasyczna „kapsuła czasu” – zapewne pozostawiona przez budowniczych tuż po zakończeniu inwestycji. Widoczna jest data 1869, ale większość treści okazała się nieczytelna, mimo prób odczytu. Miejsce, w którym butelkę znaleziono, możesz zobaczyć podczas zwiedzania, natomiast sam dokument prezentowany jest na wystawie w zbiorniku Stary Sobieski.

W jednej ceglanej ścianie Starej Orunii zamknięto ponad 150 lat temu kapsułę czasu – list w butelce z datą 1869, odkryty dopiero podczas współczesnej rewitalizacji.

Jaką rolę pełnią nietoperze w Starej Orunii?

Po wyłączeniu rezerwuaru z pracy w latach 70.–80. wnętrze budowli stopniowo przejęły nietoperze. Chłód, wysoka wilgotność, stała temperatura około 10°C i całkowita ciemność stworzyły tu znakomite warunki zimowania. Z czasem powstało siedlisko nietoperzy Stara Orunia, uważane dziś za jedno z najcenniejszych w północnej Polsce. W ramach regularnego programu liczenia nietoperzy stwierdza się tu od około 100 do 800 osobników w sezonie zimowym, najczęściej ponad 500.

W obiekcie zimuje niemal pełen przekrój „polskich” gatunków tych ssaków: nocki rude, nocki Natterera, nocki duże i gacek brunatny. Udało się też potwierdzić obecność nocka łydkowłosego, gatunku uznawanego za zagrożony wyginięciem. Z tego powodu w 2021 roku zbiornik został włączony do sieci Natura 2000 jako obszar PLH220106 Zbiornik na Oruni, a turystyka musi zostać dostosowana do ich potrzeb.

Współpraca Gdańskiej Infrastruktury Wodociągowo‑Kanalizacyjnej z Polskim Towarzystwem Ochrony Przyrody „Salamandra” doprowadziła do modelu, w którym da się pogodzić ochronę siedliska z ruchem turystycznym. Wodę w komorze utrzymuje się na poziomie około 0,5 m, co stabilizuje wilgotność, a sezon zwiedzania ograniczono do miesięcy, gdy nietoperze nie hibernują. Dzięki temu zwierzęta pozostają „gospodarzami” miejsca, a ludzie są tu tylko gośćmi.

Od 2021 roku rezerwuar na Oruni ma status obszaru Natura 2000 PLH220106, a jego chłodne, wilgotne wnętrze jest jednym z najważniejszych zimowisk nietoperzy w regionie.

Kiedy zwiedzanie jest możliwe, a kiedy zbiornik jest zamknięty?

Nietoperze zimują tu od jesieni do wiosny, dlatego okres hibernacji nietoperzy oznacza całkowite zamknięcie wnętrza dla turystów. Sezon zwiedzania wypada latem: w praktyce termin udostępniania Starej Orunii to czerwiec – sierpień. W niektórych latach rusza on już około 8 czerwca i trwa do połowy sierpnia, w innych – dokładne daty zależą od długości zimy i zakończenia hibernacji. Wnętrza są więc udostępniane wyłącznie na kilka miesięcy w roku, a w pozostałym czasie służą wyłącznie jako zimowisko.

Jak zorganizować zwiedzanie Starej Orunii?

Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem – nie ma tu swobodnego ruchu, także z powodów bezpieczeństwa i ochrony przyrody. Standardowo obowiązuje limit grupy 30 osób, co oznacza, że maksymalnie tyle osób może jednocześnie wejść do środka. W zależności od źródła czas wizyty podaje się jako około 30–60 minut, przy czym ok. 30 minut zajmuje część w samej komorze, a reszta to przejścia i wprowadzenie.

Temperatura wewnątrz utrzymuje się mniej więcej na poziomie 10°C, a wilgotność jest bardzo wysoka. W letni dzień różnica temperatur między otoczeniem a wnętrzem potrafi sięgnąć ponad 15–20°C. Warto więc zabrać ze sobą cienkie okrycie wierzchnie, nawet jeśli na zewnątrz jest upał, oraz wygodne, stabilne obuwie – pomosty są metalowe, a droga dojścia prowadzi w górę skarpy.

Ile kosztuje bilet i jakie są opcje cenowe?

Ceny biletów zmieniały się w ostatnich latach, dlatego w obiegu funkcjonują dwie wartości. Historycznie za wstęp płaciło się około 5 zł od osoby, natomiast w aktualnej ofercie Gdańskiego Szlaku Wodociągowego standardem jest bilet w cenie około 15–20 zł za pojedyncza wizytę. Jest też możliwość zakupu szerszej oferty – pakiet „3 zbiorniki za 45 zł”, który pozwala odwiedzić wszystkie obiekty szlaku z około 25% rabatem. Dokładne kwoty na dany sezon są publikowane na stronie szlaku.

Jak wyglądają wejścia godzinowe?

Ruch zwiedzających organizuje się w turach o pełnych godzinach. Dla Starej Orunii schemat wyglądał dotąd tak:

• w czerwcu – wejścia we wtorki, czwartki, piątki, soboty i niedziele, od 11:00 do 16:00,
• w lipcu i sierpniu – wejścia we wszystkie dni poza środą, od 11:00 do 17:00,
• czas wizyty z przewodnikiem – około 30 minut w komorze plus przejścia,
• konieczność zapisów z wyprzedzeniem, zwłaszcza w weekendy i w szczycie sezonu.

Bilety można kupić online – system rezerwacyjny działa na stronach powiązanych ze szlak.gda.pl i operatorem GIWK Sp. z o.o.. W 2026 roku takie rozwiązanie nadal ułatwia zarządzanie limitem 30 osób w grupie i zapobiega kolejkom na miejscu.

Jak dojechać do Zbiornika Wody Stara Orunia?

Wieża-ciśnień pod ziemią leży na skarpie nad ulicą Nowiny, w dzielnicy Orunia‑Św. Wojciech‑Lipce, między ulicami Kampinoską a Raduńską. Oficjalny adres to ulica Kampinoska 61, 80‑180 Gdańsk, ale najwygodniejszy pieszy dostęp prowadzi od strony ulicy Nowiny. Zbiornik jest też częścią zespołu przyrodniczo‑krajobrazowego Dolina Potoku Oruńskiego, więc sam spacer do niego ma walory krajobrazowe.

Jak dojechać komunikacją miejską?

Dla większości osób najwygodniejszym punktem startu jest Dworzec Główny PKP w Gdańsku, gdzie zbiegają się tramwaje, autobusy i SKM. Stamtąd do zbiornika dojedziesz w dwóch etapach:

1. Dojeźdź autobusem z Dworca Głównego do przystanku „Nowiny” – wybierz linię 132 (kierunek „Pruszcz Gdański Rondo Kociewskie”), 189 (kierunek „Maćkowy”) lub 205 (kierunek „Pruszcz Gdański Komarowo”). Przejazd trwa około 14 minut.
2. Od przystanku „Nowiny” przejdź pieszo oznakowaną trasą w stronę Parku Oruńskiego, a następnie ścieżką w górę skarpy – trasa piesza Nowiny–Zbiornik zajmuje około 15 minut.
3. Po drodze mijasz tablice kierunkowe z napisem „Zbiornik Wody Stara Orunia” oraz wejście do zespołu przyrodniczego.
4. Na końcu ścieżki docierasz do wejścia do obiektu i platformy widokowej.

Jak dojechać samochodem?

Jadąc z Gdańska Głównego, kierujesz się na Nowe Podwale Grodzkie, a następnie zjeżdżasz na Trakt Świętego Wojciecha. Po około 2,5 km skręcasz w prawo w ulicę Nowiny. W pobliżu sklepu „Market Brix” znajduje się nieformalny parking, przy którym ustawiono charakterystyczny znak kierunkowy Zbiornik Wody Stara Orunia. Z tego miejsca rozpoczyna się ścieżka piesza pod zbiornik, prowadząca ku górze na skarpę.

Czas dojścia z parkingu wynosi około 15 minut – krócej, jeśli wybierzesz krótszą, ale bardziej stromą ścieżkę. W sezonie letnim warto przyjechać chwilę wcześniej, bo miejsca postojowe w okolicy nie są oficjalnym, rozbudowanym parkingiem, tylko lokalnym „dzikim” placem.

Czy łatwo znaleźć wejście do środka?

Z zewnątrz obiekt wygląda bardzo niepozornie – niewielki, ziemny nasyp z ceglanym portalem wejściowym i kolumnami odpowietrzającymi nie sugeruje ogromu przestrzeni pod ziemią. Pomagają jednak oznakowane ścieżki spacerowe i punkty widokowe, zagospodarowane w ramach projektu Gdańskiego Szlaku Wodociągowego i sfinansowane przez Gminę Miasta Gdańsk. Ostatnim czytelnym punktem jest ceglana brama wejściowa tuż pod tarasem widokowym.

Co jeszcze zobaczyć wokół Starej Orunii?

Tuż nad zbiornikiem znajduje się punkt widokowy Jerzy, a formalnie widok XII „Jerzy”, który od 15 września 2018 roku nosi imię profesora Jerzego Sampa – historyka literatury i znawcę Gdańska. Z platformy roztacza się szeroka panorama Głównego Miasta i południowych dzielnic, a także widok na Żuławy Gdańskie. To dobre miejsce, żeby po zwiedzaniu zostać na chwilę z lornetką lub aparatem.

W bezpośrednim sąsiedztwie leży też Park Oruński – zabytkowy park krajobrazowy z alejkami, stawami i bujną zielenią, położony w dolinie potoku. W ciepły dzień można po zwiedzaniu zejść do parku, napić się świeżej gdańskiej kranówki ze zdroju z wodą pitną przy zbiorniku i kontynuować spacer w cieniu drzew. Zbiornik, park i dolina potoku tworzą razem atrakcyjny cel wycieczki na południe Gdańska.

Z tarasu widokowego nad zbiornikiem, nazwanego imieniem Jerzego Sampa, widać jednocześnie ceglane wejście do podziemi i rozległą panoramę Żuław oraz Gdańska.

Jak Stara Orunia wpisuje się w Gdański Szlak Wodociągowy?

Gdański Szlak Wodociągowy to produkt turystyczny łączący trzy obiekty: Stara Orunia, Stary Sobieski i Kazimierz. Całość powstała po 2010 roku dzięki współpracy GIWK Sp. z o.o. z pasjonatami historii techniki. Projekt „odkurzył” historię gdańskich wodociągów sięgającą XIV wieku, a jego finansowanie wsparł Regionalny Program Operacyjny Województwa Pomorskiego 2014–2020. Łączny koszt projektu wyniósł 8 738 279,80 zł, z czego 4 700 520,00 zł stanowiły wydatki kwalifikowane, a dofinansowanie w wysokości 3 290 364,00 zł pokryło 70% tej kwoty.

Zbiornik na Oruni – wyremontowany w latach 2016–2018 i oficjalnie otwarty dla zwiedzających 11 sierpnia 2018 roku – stał się jednym z filarów szlaku. Rok później, w 2019, wpisano go do gminnej ewidencji zabytków. Statystyki pokazują, że ten typ turystyki cieszy się realnym zainteresowaniem: tylko w sezonie czerwiec–wrzesień 2020 obiekty szlaku odwiedziło 12 958 osób. To sporo jak na atrakcję, która łączy beton, cegłę, wodę i nietoperze.

Projekt Gdańskiego Szlaku Wodociągowego, z dofinansowaniem 3 290 364 zł z RPO 2014–2020, zamienił niedostępne zbiorniki w nowoczesne atrakcje turystyczne i jednocześnie chronione zabytki techniki.