Domek Stefana Żeromskiego w Gdyni-Orłowie – historia, zwiedzanie

Domek Stefana Żeromskiego w Gdyni-Orłowie to mały, nadmorski dom z 1885 roku, w którym pisarz spędził lato 1920 r. i gdzie dziś działa kameralne muzeum z bezpłatnym wstępem oraz kawiarnią z widokiem na morze. To jednocześnie siedziba Towarzystwa Przyjaciół Orłowa i tętniące życiem centrum spotkań literackich, wystaw i koncertów. Jeżeli planujesz wizytę w Orłowie lub szukasz miejsca, gdzie historia literatury łączy się z atmosferą nadmorskiego kurortu, warto zajrzeć tu choć na chwilę.

Jak powstał Domek Stefana Żeromskiego w Orłowie?

Historia zaczyna się w 1885 roku, gdy u stóp skarpy, niedaleko ujścia rzeki Kaczej, stanął niewielki rybacki dom. Murowany parter, skromny drewniany ganek i kilka stopni prowadzących wprost z piaszczystej drogi – tak wyglądał budynek, zanim jeszcze komukolwiek mógł się kojarzyć z literaturą. Okolica była wtedy częścią nadmorskiej wsi, znanej wcześniej jako kąpielisko Adlerhorst, z pierwszym pomostem i Domem Kuracyjnym dla kuracjuszy przybywających nad Bałtyk.

W maju 1920 roku przyjechał tu Stefan Żeromski z żoną Anną i córką Moniką. Lekarz po ciężkiej grypie hiszpance zalecił mu pobyt nad morzem, a odpowiedni dom – właśnie ten, przy dzisiejszej ulicy Orłowskiej 6 – wyszukał przyjaciel, prawdopodobnie Bernard Chrzanowski. Pisarz marzył o „dworku nad morzem”, a różowy rybacki domek spełnił te marzenia znacznie lepiej niż niejeden modny pensjonat.

Po II wojnie światowej budynek przez dziesięciolecia służył jako zwykły dom mieszkalny. Dopiero w 1985 roku pojawiła się idea stworzenia w nim muzeum poświęconego pisarzowi. Rybacy się wyprowadzili, dom opustoszał i zaczął szybko niszczeć. Dopiero energiczna reakcja Towarzystwa Przyjaciół Orłowa, które w 1989 roku rozpoczęło remont, uratowała obiekt przed ruiną. Uroczyste otwarcie odnowionego domku odbyło się 26 kwietnia 1997 roku, a stała ekspozycja muzealna ruszyła 8 listopada 2000 roku.

Jakie związki miał Żeromski z Gdynią i Orłowem?

Lato 1920 roku nad Zatoką Gdańską było dla pisarza czymś więcej niż kuracją. W Orłowie powstała opowieść „Sambor i Mestwin”, inspirowana dwoma wielkimi bukami, które Żeromski wypatrzył podczas spacerów w okolice Witomina. Z tego domku wyruszał pieszo i konno w teren, raz popłynął statkiem na Hel, a nadmorskie krajobrazy i rozmowy o przyszłości portu układały się w głowie w zalążki „Wiatru od morza”.

Jednocześnie silnie angażował się społecznie. Interesował go rozwój Gdyni, która dopiero zaczynała swoją drogę do roli nowoczesnego portu. W lipcu 1920 r. wziął udział w wiecu mieszkańców, który doprowadził do powstania Towarzystwa Przyjaciół Pomorza. Został jego prezesem i aktywnie wspierał ideę polskiego wyjścia na morze. Rok później zamieszkał w domku rybaka Augustyna Plichty u zbiegu dzisiejszych ulic Świętojańskiej i 10 Lutego, gdzie zabrał się już za pisanie „Wiatru od morza”.

Ślady obecności pisarza rozrzucone są po całym wybrzeżu – bywał w Helu, odwiedzał latarnię w Rozewiu, a jego zainteresowanie budową portu w Gdyni upamiętnia popiersie ustawione w miejscu dawnego domu Plichty. Najbardziej osobisty charakter zachował jednak orłowski domek, gdzie spędzał rodzinne wakacje i gdzie choroba ustępowała pod naporem morskiego powietrza.

Kogo spotykał Żeromski w Orłowie?

Na orłowskim klifie, w cieniu dawnych sosen, toczyły się rozmowy, które dziś pobrzmiewają w notatkach i wspomnieniach gości. Do Żeromskiego zaglądali tu poeci i działacze, m.in. Jan Kasprowicz, Jan Lechoń i Antoni Abraham. Pojawiali się wydawcy, jak Jakub Mortkowicz, oraz wspomniany już Bernard Chrzanowski, który zachwalał pisarzowi urodę kaszubskiego wybrzeża. Ta sieć spotkań i rozmów tworzyła w Orłowie mały, żywy salon literacko-patriotyczny.

Co zobaczysz w muzeum w Domku Stefana Żeromskiego?

Współczesny Muzeum Domek Stefana Żeromskiego to niewielka, ale gęsto nasycona treścią przestrzeń. W dwóch pokojach na piętrze mieści się wystawa stała „Życie i twórczość Stefana Żeromskiego”. Zobaczysz tam fotografie z różnych okresów życia pisarza, kopie rękopisów, listy, dokumenty i plansze informacyjne, które czytelnie prowadzą od dzieciństwa aż po ostatnie lata.

Szczególną wartość ma mała biblioteczka, w której zgromadzono najstarsze wydania dzieł Żeromskiego. Stoją w przeszklonych gablotach, w otoczeniu mebli z przełomu XIX i XX wieku oraz z okresu międzywojennego – ich obecność tworzy wrażenie, że gospodarz tylko na chwilę wyszedł na spacer na molo. Całość wystroju utrzymana jest w duchu epoki, co pozwala wyobrazić sobie realia, w jakich powstawały teksty.

Parter pełni funkcję kawiarniano-wystawienniczą. Na ścianach wiszą archiwalne fotografie Orłowa i Gdyni, w tym ujęcia dawnego kąpieliska, pierwszego pomostu, a także powojennych przemian nadmorskiej dzielnicy. Plansze z biogramem i portretami Żeromskiego przypominają najważniejsze daty, od młodości po lata tworzenia „Przedwiośnia” i „Wiatru od morza”.

Godziny otwarcia i wstęp

Muzeum funkcjonuje sezonowo, ale przez większą część roku pozostaje dostępne dla gości. Standardowo wystawa czynna jest w godzinach 11:00–16:00. W lipcu i sierpniu można wejść codziennie, w okresie poza szczytem sezonu – w soboty i niedziele. Wiele wydarzeń specjalnych odbywa się także po wcześniejszym umówieniu grupy.

Wstęp na ekspozycję jest wolny. Przy wejściu stoi jednak szkatułka, do której możesz wrzucić dobrowolny datek. Zasilasz w ten sposób działalność Towarzystwa Przyjaciół Orłowa, które opiekuje się obiektem i organizuje program kulturalny.

Skansen rybacki przy domku

Tuż obok budynku rozciąga się niewielki skansen rybacki przy Domku Żeromskiego. Na kilku metrach kwadratowych zgromadzono stare łodzie, sieci, kogi i sprzęty, których używali orłowscy rybacy jeszcze w latach 80. XX wieku. Tablica informacyjna opowiada o dziejach osadnictwa rybackiego nad Zatoką i o tym, jak wieś przekształcała się w dzielnicę kurortową Gdyni.

Domek Stefana Żeromskiego łączy w jednym miejscu trzy warstwy – pamięć o pisarzu, historię rybackiej osady i współczesne życie kulturalne Orłowa.

Jak działa kawiarnia w Domku Żeromskiego?

Kiedy przekroczysz drewniany ganek, najpierw trafisz do parterowej części budynku, gdzie mieści się Domek Żeromskiego kawiarnia. To miejsce, w którym zwiedzanie naturalnie przechodzi w odpoczynek przy kawie i rozmowę. W menu znajdziesz domowe ciasta, desery, lody, kawę, herbatę, a także piwo, wino i wybrane alkohole – propozycje są proste, ale dobrze wpisują się w kameralną atmosferę.

Największym atutem jest letni taras. Rozpościera się z niego widok na Zatokę, molo w Orłowie i sylwetę portu w Gdańsku. W dniach z dobrą widocznością widać także Półwysep Helski, który zamyka perspektywę na horyzoncie. Przy niewielkiej liczbie stolików łatwo zapomnieć, że jest się w dużym mieście – otoczenie bardziej przypomina małe miasteczko niż portową metropolię.

Kawiarnia pełni też funkcję małej galerii. Na ścianach prezentowana jest stała wystawa archiwalnych fotografii Orłowa i Gdyni, pokazująca okres międzywojenny – od czasów, gdy molo miało 430 metrów i przybijały przy nim jednostki Żeglugi Polskiej, po powojenne lata odbudowy. To dobre tło do rozmów o tym, jak zmieniała się linia brzegowa i zabudowa dzielnicy.

Jakie wydarzenia kulturalne odbywają się w Domku?

Od otwarcia w 1997 roku budynek pełni funkcję aktywnego domu kultury. Towarzystwo Przyjaciół Orłowa organizuje tu spotkania autorskie, wernisaże, koncerty, wykłady popularnonaukowe i kameralne spektakle. Niewielkie pokoje na parterze i zaadaptowane poddasze zmieniają się wieczorami w scenę – często mówi się, że to „najmniejsza scena w Gdyni”.

Wśród regularnych przedsięwzięć są rodzinne święta i wystawy przygotowywane we współpracy z Szkołą Podstawową nr 39 w Gdyni. Dzieci prezentują tu bożonarodzeniowe szopki i ozdoby w ramach ekspozycji „WIELKANOCNE INSPIRACJE”, wystawiają programy artystyczne z okazji Dnia Babci i Dziadka czy wieczory piosenki. Podczas jednego z dziecięcych spektakli frekwencja sięgnęła ponad stu osób – jak na tak mały budynek to imponujący wynik.

Spotkania literackie i historyczne

Domek często gości autorów książek o Gdyni i Pomorzu. Odbywały się tu m.in. promocje publikacji „Orłowo. Dzieje, krajobraz, architektura. Perła międzywojennej Gdyni” autorstwa Sławomira Kitowskiego i Marii Jolanty Sołtysik, czy spotkania z Małgorzatą Sokołowską, autorką „Kobiety Gdyni z kraju i ze świata”. Historycy Jarosław Drozd i Krzysztof Chalimoniuk prezentowali tu swoją książkę „Raporty sytuacyjne starosty grodzkiego w Gdyni…”, odsłaniając kulisy życia miasta w latach 1929–1931.

Silny nurt stanowią także spotkania poświęcone historii Orłowa, które prowadzi m.in. Sławomir Kitowski, laureat Medalu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego. Jako autor licznych albumów wydanych przez oficynę „Alter Ego” opowiada zarówno o modernizmie Gdyni, jak i o mniej znanych fragmentach dzielnicy, od ujścia rzeki Kaczej po stare młyny w jej dolinie.

Wystawy fotograficzne i film

Domek regularnie zmienia się w małą galerię fotografii. Prezentowano tu choćby wystawę Eugeniusza Nurzyńskiego „Polskie porty i przystanie rybackie” z multimedialnym pokazem cyklu „Rybacy z Orłowa”, dokumentującym życie osady w latach 1983–1986. Fotografie z archiwów Muzeum Miasta Gdyni pozwalają zestawić te obrazy z ujęciami z lat 20. XX wieku i z czasów PRL.

Silną obecność ma także muzyka i film. Wieczór wspomnień o Franciszku Walickim – nazywanym ojcem polskiego rocka – połączono z projekcją filmu dokumentalnego „I NIE ŻAŁUJ TEGO…” (53 minuty), zrealizowanego w 1995 roku przez Video Studio Gdańsk i Telewizję Polską Program 2. Gościem był wówczas Wojciech Fułek, autor scenariusza i kronikarz polskiego jazzu i rocka.

Domek pełni funkcję lokalnego salonu – tu spotykają się miłośnicy historii Gdyni, literatury, fotografii i muzyki, często w tym samym wieczorze.

Jak dojść do Domku Stefana Żeromskiego?

Adres to Orłowska 6, Gdynia. Budynek leży kilka minut spacerem od mola w Orłowie, na skarpie porośniętej drzewami. Jeżeli przyjeżdżasz samochodem, najwygodniej zostawić go na bezpłatnym parkingu przy ulicy Orłowskiej, a następnie zejść w stronę morza. Po drodze miniesz Tawernę Orłowską, a tuż za nią, na niewielkim pagórku, zobaczysz domek z drewnianym gankiem.

Komunikacją miejską najlepiej dojechać autobusem linii S lub trolejbusami 21 i 26. Wysiądź na przystanku przy skrzyżowaniu alei Zwycięstwa i Orłowskiej, a potem idź ulicą Orłowską prosto w dół, w stronę plaży i molo. Trasa zajmuje kilkanaście minut, a po drodze rozpościerają się widoki na Klif Orłowski i Dolinę Rzeki Kaczej.

Co jeszcze zobaczyć w okolicy domku?

Orłowo samo w sobie jest świetnym celem na jednodniową wycieczkę. Dzielnica ma charakter małego miasteczka – z niską zabudową, spokojną plażą, molem o długości 180 metrów i porośniętymi lasem skarpami. Starsze zdjęcia pokazują, jak w 1934 roku obiekt miał aż 430 m i służył statkom pasażerskim, natomiast po sztormie w 1949 r. odbudowano już tylko część spacerową.

Na wschód od molo wznosi się Klif Orłowski, fragment Rezerwatu Kępa Redłowska. To urwisko o długości około 650 metrów, zbudowane głównie z glin morenowych. Linia klifu cofa się pod wpływem fal średnio o 1 metr rocznie, co dobrze widać w porównaniu archiwalnych zdjęć z dzisiejszym krajobrazem. Zbocza porastają naturalne lasy bukowe, a w runie rosną rzadkie gatunki, jak jarząb szwedzki, rokitnik zwyczajny, podrzeń żebrowiec, wawrzynek wilczełyko czy bluszcz pospolity.

Dolina rzeki Kaczej

Jeżeli interesuje cię przyroda i historia, dobrym uzupełnieniem wizyty jest spacer w górę Doliną Rzeki Kaczej. Społecznicy związani z Towarzystwem Przyjaciół Orłowa, z Sławomirem Kitowskim na czele, organizują tu akcje sprzątania i spacery „Kaczą pod prąd”. Trasa prowadzi od mostku przy Orłowskiej do mostku przy Szyprów, gdzie zachowały się pozostałości dawnych stawów młyńskich. W planach jest utworzenie parku doliny rzeki Kaczej – zielonego terenu rekreacyjnego bez silnej ingerencji w naturalne siedliska.

Pałac w Orłowie i park

Kilkanaście minut spacerem od plaży, przy ulicy Folwarcznej 2, stoi Pałac w Orłowie otoczony 2-hektarowym parkiem. To dawna siedziba szlachecka, której historia sięga XIV wieku, związana m.in. z rycerzem Piotrem z Kacyka oraz rodem von Brauchitsch. Od kilku lat działa tu hotel, ale park pozostaje otwarty dla mieszkańców i turystów między 9:00 a 17:00.

Wśród drzew wyróżnia się około 300-letnia jodła grecka, której czerwone szyszki od dawna przyciągają uwagę dendrologów i spacerowiczów. Z parku w kilka minut dojdziesz z powrotem nad morze, zamykając pętlę spacerową między pałacem, molom w Orłowie i Domkiem Żeromskiego.

Jeden dzień w Orłowie pozwala połączyć wizytę w Domku Stefana Żeromskiego z spacerem po klifie, przejściem doliną rzeki Kaczej i odpoczynkiem w cieniu starych drzew pałacowego parku.